Podsumowanie

• Co do zasady, w przypadku śmierci wspólnika spółki cywilnej, jego członkostwo w spółce cywilnej wygasa. Jednakże, wspólnicy mogą wspólnie postanowić o innym rozwiązaniu, poprzez wprowadzenie do umowy spółki odpowiedniego zapisu, przewidującego, że spadkobiercy zmarłego wspólnika wejdą do spółki na jego miejsce.
• Ustanowienie zarządcy sukcesyjnego pozwala na wejście do spółki spadkobierców zmarłego wspólnika, nawet przy braku zastrzeżenia odpowiedniego zapisu w umowie spółki.
• Celem wprowadzenia instytucji zarządu sukcesyjnego udziału w spółce jest ułatwienie wykonywania praw i obowiązków zmarłego wspólnika w przypadku niepewności co do kręgu spadkobierców oraz w przypadku wielości spadkobierców, którzy mogą, jak to często bywa, pozostawać w konflikcie.

Spółka cywilna

Spółka cywilna, wbrew swojej nazwie, nie jest osobą prawną ani inną, nieposiadającą osobowości prawnej, jednostką organizacyjną. Jest ona umową, w której, zgodnie z Kodeksem cywilnym (art. 860 §1 KC) wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów.

Spółka cywilna nie jestem zatem podmiotem który podlegałby wpisowi do CEIDG lub do KRS, mimo iż w pewnych przypadkach – m.in. na gruncie podatkowym – ma ona zdolność do działania (np. zdolność podatkową). Jednakże jej wspólnicy, będący osobami fizycznymi, podlegają wpisowi do CEIDG. Zatem, na wypadek śmierci takiego wspólnika może zostać ustanowiony zarząd sukcesyjny, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw (dalej jako: „Ustawa o zarządzie sukcesyjnym”). Na tak zarysowanym tle, można zatem zadać pytanie, jak ustanowiony zarządca sukcesyjny wpływa na sytuację spółki cywilnej, której wspólnikiem był zmarły przedsiębiorca? Ustawa o zarządzie sukcesyjnym nie pozostawia tej kwestii bez odpowiedzi regulując następstwa śmierci wspólnika.

Śmierć wspólnika spółki cywilnej

Co do zasady, w przypadku śmierci wspólnika spółki cywilnej, jego  członkostwo w spółce cywilnej wygasa. Dzieje się tak z uwagi na fakt, iż prawa i obowiązki wspólnika, jako ściśle związane z jego osobą, nie wchodzą w skład masy spadkowej. Jednakże, wspólnicy mogą wspólnie postanowić o innym rozwiązaniu, poprzez wprowadzenie do umowy spółki odpowiedniego zapisu.

Zgodnie z Kodeksem cywilnym, w umowie spółki cywilnej może pojawić się zastrzeżenie, że spadkobiercy zmarłego wspólnika wejdą do spółki na jego miejsce. W takim wypadku, spadkobiercy powinni wskazać spółce jedną osobę, która będzie wykonywała ich prawa.

Wpływ ustanowienia zarządcy sukcesyjnego na śmierć wspólnika

W przypadku śmierci wspólnika spółki cywilnej, który jako przedsiębiorca postanowił o ustanowieniu zarządu sukcesyjnego bądź zadbały o jego ustanowienie uprawione osoby drogi działania, przewidziane przez ustawodawcę, są dwie. O tym, która z nich będzie miała zastosowanie, decyduje to, czy umowa spółki zawierała zastrzeżenie o wejściu spadkobierców do spółki cywilnej na miejsce zmarłego wspólnika.

Jeżeli w umowie pojawił się zapis o wejściu spadkobierców na miejsce zmarłego wspólnika, a zarząd sukcesyjny został ustanowiony, prawa spadkobierców w spółce wykonuje zarządca sukcesyjny. Jeżeli natomiast w umowie nie pojawił się powyższy zapis, ale zarząd sukcesyjny został ustanowiony, z chwilą śmierci wspólnika spadkobiercy wchodzą do spółki na jego miejsce, jeżeli pozostali wyrażą na to zgodę. Zarządca sukcesyjny niezwłocznie po ustanowieniu zarządu, zawiadamia o tym pozostałych wspólników. Brak wniesienia przez nich sprzeciwu na piśmie w terminie 14 dni od dnia otrzymania zawiadomienia, oznacza domniemaną zgodę na jego działanie.

Ustawa o zarządzie sukcesyjnym wprowadza zatem furtkę dla utrzymania udziału zmarłego wspólnika w sytuacji, gdy umowa spółki nie przewidziała wejścia do niej spadkobierców. Zarząd sukcesyjny ustanowiony dla wspólnika otwiera drogę do zachowania, w omawianym przypadku, członkostwa w spółce.

Przedmiot zarządu sukcesyjnego

Podczas gdy, w przypadku śmierci przedsiębiorcy ustanowiony zarządca sukcesyjny zarządza przedsiębiorstwem w spadku, w przypadku śmierci wspólnika spółki cywilnej, przedmiotem zarządu nie jest całe przedsiębiorstwo prowadzone przez wspólników spółki cywilnej, a jedynie udział zmarłego wspólnika w spółce, a zatem jego prawa i obowiązki.

Przydatność ustanowienia zarządcy sukcesyjnego

Przydatność ustanowienia zarządcy ujawnia się przede wszystkim w sytuacji braku pewności co do tego, kto w rzeczywistości jest spadkobiercą wspólnika. Ustalenie tego faktu niekiedy bywa problematyczne i skomplikowane a zatem również czasochłonne. Wpływa to ostatecznie na możliwość decydowania przez pozostałych wspólników spółki cywilnej, którzy mogą mieć wątpliwości, czy powinni działać razem ze zgłaszającym się spadkobiercą czy może samodzielnie. Celem wprowadzenia instytucji zarządu sukcesyjnego udziału w spółce jest ułatwienie wykonywania praw i obowiązków zmarłego wspólnika w przypadku niepewności co do kręgu spadkobierców oraz w przypadku wielości spadkobierców, którzy mogą przecież, jak to często bywa, pozostawać w konflikcie.

Ponadto, zarząd sukcesyjny otwiera furtkę do utrzymania udziału wspólnika, nawet w razie nie zastrzeżenia odpowiedniej klauzuli w umowie spółki. Mianowicie, możliwe jest ustanowienie zarządcy i tym samym zastąpienie odpowiedniej klauzuli w umowie spółki  zgodą pozostałych wspólników na wstąpienie do spółki. Zatem ustanowienie zarządu sukcesyjnego niejako pozwala na obejście braku zastrzeżenia w samej umowie klauzuli umożliwiającej wstąpienie do spółki spadkobierców zmarłego przedsiębiorcy. Niemniej, warto takie zastrzeżenie wprowadzić do umowy spółki, gdyż pozwoli to działać zarządcy sukcesyjnemu już z chwilą jego ustanowienia, bez konieczności oczekiwania na zgodę pozostałych wspólników.

Dwuosobowa spółka cywilna

Szczególnie ważne jest ustanowienie zarządcy sukcesyjnego w przypadku wspólników dwuosobowych spółek cywilnych. Wynika to z faktu, iż w przypadku śmierci jednego z tych wspólników, co do zasady spółka cywilna ulega rozwiązaniu. Oczywiście, również w tym przypadku, możliwe jest wprowadzenie klauzuli dziedziczności udziału, która pozwala na utrzymanie spółki poprzez wejście w miejsce zmarłego wspólnika jego spadkobierców. Niemniej, ustanowienie zarządu sukcesyjnego zachowuje byt spółki, nawet w przypadku gdyby na zasadach ogólnych ulegała rozwiązaniu (właśnie z powodu braku klauzuli dziedziczności).

Dlaczego warto zaplanować sukcesję w spółce cywilnej?

Zaplanowanie sukcesji w spółce cywilnej jest szczególnie ważne z uwagi na to, że istotą tej formy działalności jest wspólne przedsięwzięcie grupy osób darzących się wzajemnym zaufaniem. Zaplanowana wcześniej i konsekwentnie realizowana edukacja sukcesorów, jak również wybór odpowiedniej osoby reprezentującej wspólne prawa do czasu ich wejścia do spółki (tj. zarządcy sukcesyjnego) jest rozwiązaniem lepszym niż sprowadzenie sukcesji do nauki „na żywym organizmie” dopiero w następstwie otwarcia spadku.

Jedynie połowiczne zaplanowanie sukcesji, a zatem wprowadzenie zapisu o wstąpieniu do spółki spadkobierców, przy zaniechaniu ustanowienia zarządcy sukcesyjnego może rodzić niepożądane konsekwencje związane z koniecznością wyboru przez spadkobierców osoby, która będzie wykonywała ich prawa. Takie rozwiązanie tylko pozornie wydaje się proste, ponieważ w razie konfliktów między spadkobiercami i niepewności co do ich kręgu, wybór takiej osoby nie będzie łatwy. Bardziej optymalnym rozwiązaniem wydaje się wprowadzenie w to miejsce zarządcy sukcesyjnego, który, przy dobrym zaplanowaniu sukcesji, będzie odpowiednio przygotowany do pełnionej roli i pozwoli przygotować grunt na wejście do spółki sukcesorów.

Artykuł Zarząd sukcesyjny i jego rola w planowaniu sukcesji w spółce cywilnej pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

Podsumowanie

• Dokonane za życia spadkodawcy darowizny co do zasady obowiązkowo podlegają doliczeniu do podstawy ustalenia zachowku.
• Darowizny podlegają również zaliczeniu na poczet wartości majątku spadkowego przypadającemu danemu spadkobiercy, spadkodawca może jednak zwolnić spadkobiercę z tego obowiązku.

Darowizna a zachowek

W praktyce spadkodawca może w testamencie zapisać swój majątek innym osobom, niż osoby najbliższe (zstępni, małżonek, rodzice). W takim wypadku najbliżsi spadkodawcy, którzy byliby powołani do dziedziczenia na podstawie ustawy, będą mogły domagać się od spadkobierców pokrycia należnego im zachowku czyli części udziału spadkowego, który przypadłby im na podstawie dziedziczenia ustawowego. Warto wiedzieć, że na wysokość należnego jego najbliższym zachowku mają wpływ dokonane za życia spadkodawcy darowizny

Podstawą ustalania zachowku (substratem zachowku) jest bowiem czysta wartość spadku (czyli aktywa spadku pomniejszone o pasywa – długi spadkowe), powiększona o darowizny dokonane jeszcze za życia spadkodawcy oraz dokonane przez niego zapisy windykacyjne, zarówno na rzecz osób uprawnionych do zachowku, innych osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych, jak i osób trzecich.

Spadkodawca nie może wyłączyć określonych darowizn od obowiązku ich doliczenia do wartości spadku dla potrzeb ustalenia zachowku. Taka regulacja ma na celu ochronę osób uprawnionych do zachowku przed niekorzystnym dla nich pomniejszeniem przez spadkodawcę jego majątku jeszcze za życia w drodze darowizn na rzecz osób trzecich, z pokrzywdzeniem osób uprawnionych do zachowku. Dzięki obowiązkowi doliczenia darowizn do wartości spadku z perspektywy uprawnionych nie ma znaczenia, czy spadkodawca określone składniki majątku przeznaczył osobom trzecim w testamencie, czy jeszcze za życia przekazał w formie darowizny, ponieważ takie przysporzenia (z wyjątkiem kilku rodzajów darowizn określonych przepisami kodeksu cywilnego) są wliczane do podstawy ustalenia należnego im zachowku.

Z drugiej strony darowizny dokonane na rzecz uprawnionych do zachowku pomniejszają należny im zachowek, ponieważ darowizny otrzymane przez uprawnionego do zachowku od spadkodawcy podlegają zaliczeniu na poczet należnego mu zachowku bez względu na czas ich dokonania, jeżeli zostały wliczone do podstawy ustalenia zachowku. Ustalając wielkość roszczenia uprawnionego o zachowek, należy więc od ustalonej wcześniej wielkości prawa do zachowku odjąć wartość otrzymanych przez uprawnionego darowizn.

Wpływ darowizny na dział spadku

Dokonane przez spadkodawcę darowizny mają również wpływ na dział spadku, czyli na rozdysponowanie między spadkobierców poszczególnych składników majątku spadkodawcy. Ma to miejsce wyłącznie w przypadkach, w których doszło do dziedziczenia ustawowego i dział spadku następuje między zstępnymi spadkodawcy albo między jego zstępnymi i małżonkiem. W takim wypadku każdy z tych spadkobierców zobowiązany jest zaliczać na poczet schedy spadkowej (wartości majątku spadkowego przypadającego danemu spadkobiercy) otrzymane przez niego od spadkodawcy darowizny i zapisy windykacyjne. Następuje to w ten sposób, że wartość darowizn lub zapisów windykacyjnych dolicza się do spadku lub do części spadku, która ulega podziałowi między spadkobierców zoobowiązanych wzajemnie do zaliczenia, po czym oblicza się schedę spadkową każdego z tych spadkobierców, a następnie każdemu z nich zalicza się na poczet jego schedy wartość darowizny lub zapisu windykacyjnego podlegających zaliczeniu.

Przykładowo jeśli wartość spadku podlegającego działowi wynosi 100.000,00 zł, do dziedziczenia ustawowego powołanych jest dwóch zstępnych, a jeden z nich otrzymał za życia spadkodawcy darowiznę w wysokości 20.000,00 zł, scheda spadkowa każdego z nich wyniesie 60.000,00 zł. Obdarowany w ramach działu spadku otrzyma jedynie 40.000,00 zł, ponieważ otrzymana przez niego darowizna zostanie zaliczona na przypadającą mu część majątku spadkowego.

Doliczenie do schedy spadkowej bez wpływu na zachowek

Celem doliczania darowizn do schedy spadkowej jest to aby w braku odmiennej woli spadkodawcy, wszyscy zstępni i małżonek otrzymali nieodpłatne świadczenia z majątku spadkodawcy w wysokości, jaka wynikałaby z zasad dziedziczenia ustawowego.

Główna różnica między przepisami o zaliczaniu darowizn na potrzeby działu spadku i zachowku polega na tym, że w przypadku działu spadku spadkodawca może swoim oświadczeniem (zamieszczonym np. w treści darowizny lub testamentu) obowiązek takiego zaliczenia wyłączyć, podczas gdy w przypadku przepisów o zachowku zaliczanie darowizny jest obowiązkowe i nie może zostać wyłączone wolą spadkodawcy.

Zwolnienie z obowiązku doliczenia darowizny do schedy spadkowej nie ma więc wpływu na obowiązek jej doliczenia do podstawy ustalania zachowku, a dokonane za życia spadkodawcy darowizny nie zmniejszą kwoty będącej podstawą należnego uprawnionym zachowku. Zwolnienie obdarowanego przez spadkodawcę z obowiązku zaliczenia darowizny na schedę spadkową pozwoli mu natomiast uzyskać majątek spadkowy o większej wartości, niż w sytuacji gdy takiego zwolnienia by nie było.

Dokonując darowizn zarówno na rzecz najbliższych, jak i na rzecz osób trzecich, warto pamiętać, że mogą mieć one wpływ na wysokość spadku, który otrzymają spadkobiercy, jak i na wysokość zachowku należnego osobom uprawnionym do jego otrzymania.

Artykuł Jak darowizna może wpłynąć na wysokość spadku? pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

Podsumowanie

• Firmy działające w formie jednoosobowych działalności gospodarczych są szczególnie podatne na trudności związane ze zmianą pokoleniową. Część z nich da się wyeliminować dzięki powołaniu zarządcy sukcesyjnego.
• Zarząd sukcesyjny umożliwia zachowanie ciągłości decyzyjnej w firmie. Jego istotą jest wskazanie osoby zarządzającej przedsiębiorstwem do czasu przejęcia sterów przez spadkobierców.

Sukcesja w JDG – czy taka straszna?

Wielu przedsiębiorców, koncentrując się na co dzień na bieżących sprawach biznesowych nie zastanawia się nad skutkami nieprzygotowanej sukcesji swojej firmy. Dlatego na samym początku należy odpowiedzieć sobie na pytanie z czym wiąże się nieprzygotowana sukcesja firmy działającej jako JDG.

Dziedziczenie firmy prowadzonej jako JDG, niepoprzedzone żadnymi przygotowaniami, prowadzi do serii problemów organizacyjnych, które mogą doprowadzić nawet do upadku całego biznesu. Jest tak dlatego, że z chwilą śmierci przedsiębiorcy, z obrotu prawnego znika osoba będąca podmiotem wszelkich praw i obowiązków związanych z firmą, w tym także stroną wszelkich umów. Przedsiębiorstwo nie jest przecież żadną samodzielną organizacją, lecz pozostaje ściśle związane z osobą przedsiębiorcy. Brak zabezpieczenia firmy na wypadek sukcesji może więc, przede wszystkim, spowodować paraliż decyzyjny.

W czym pomaga zarząd sukcesyjny?

Celem istnienia zarządu sukcesyjnego jest właśnie zachowanie ciągłości decyzyjnej w przedsiębiorstwie, pomimo śmierci właściciela, przynajmniej do czasu zakończenia postępowania spadkowego. Nie jest tajemnicą, że od momentu śmierci przedsiębiorcy do rzeczywistego objęcia po nim władzy w firmie mogą minąć długie miesiące, a w krańcowych przypadkach nawet lata. Ten drugi scenariusz dotyczy przede wszystkim sytuacji, gdy sukcesorzy nie są w stanie porozumieć się co do działu spadku.

Ustanowienie zarządu sukcesyjnego powoduje, że od momentu śmierci przedsiębiorcy do dnia zakończenia postępowania spadkowego, zarządca posiada uprawnienie do zarządzania firmą; jest ustawowo umocowany do dokonywania wszelkich czynności sądowych i pozasądowych związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Zarządca samodzielnie podejmuje decyzje z zakresu zwykłego zarządu, natomiast czynności przekraczające zwykły zarząd, wymagają zgody wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, a w braku takiej zgody – zezwolenia sądu.

W praktyce oznacza to, że czynności związane z codziennym działanie przedsiębiorstwa leżą w gestii zarządcy sukcesyjnego. Tak więc tzw. „day-to-day business” firmy jest zabezpieczony. Tylko czynności o charakterze nadzwyczajnym, za jakie uznaje się np. zaciągnięcie ponadstandardowo wysokich zobowiązań, rozporządzenie prawami o znacznej wartości czy też nabywanie i zbywanie nieruchomości, wymagają zgody spadkobierców. Dzięki temu z jednej strony działalność operacyjna firmy pozostaje niezagrożona, z drugiej natomiast spadkobiercy chronieni są przed zbytnią samowolą lub nadużyciami ze strony zarządcy.

Jak powołać zarządcę sukcesyjnego?

Zarządcę sukcesyjnego można powołać zarówno za życia przedsiębiorcy jak i po jego śmierci.

Powołanie zarządu sukcesyjnego za życia przedsiębiorcy wymaga złożenia przez przedsiębiorcę oświadczenia w tej sprawie oraz wyrażenia przez zarządcę zgody na przyjęcie funkcji. Oba powyższe oświadczenia wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności. Następnie powołanie zarządcy sukcesyjnego należy zgłosić do CEIDG. Co istotne, samo złożenie oświadczeń bez przedsiębiorcę i zarządcę, bez zgłoszenia ich do CEIDG nie powoduje powstania zarządu sukcesyjnego. Jeżeli zatem przedsiębiorca powołał zarządcę, a ten na powołanie wyraził zgodę, lecz nie zgłoszono tego faktu do CEIDG, to w przypadku śmierci przedsiębiorcy powołanie uznaje się za niedokonane i jest możliwe wyłącznie przez spadkobierców w odrębnym trybie opisanym poniżej. Spadkobiercy nie są jednak zobligowani do wyboru tej samej osoby.

Powołanie zarządcy po śmierci przedsiębiorcy wymaga zgody spadkobierców, którym łącznie przysługuje udział w spadku na poziomie 85%.  Oświadczenia w tym przedmiocie wymagają formy aktu notarialnego i to na notariuszu ciąży także obowiązek zgłoszenia zarządcy do CEIDG. Co istotne, ustanowienie zarządu sukcesyjnego po śmierci przedsiębiorcy może zostać dokonane wyłącznie w terminie dwóch miesięcy od daty śmierci przedsiębiorcy. Pomimo wskazanej wyżej możliwości ustanowienia zarządu sukcesyjnego po śmierci przedsiębiorcy, zdecydowanie warto zainteresować się powołaniem zarządcy jeszcze za życia. Jest tak z dwóch powodów. Po pierwsze, to sam właściciel wie najlepiej komu powinien powierzyć administrowanie swoją firmą przed objęciem sterów przed spadkobierców. To on najlepiej zna swoje otoczenie oraz jest w stanie podjąć decyzję komu należy powierzyć tę wymagającą wiedzy i umiejętności funkcję, nie wspominając już o kwestii zaufania. Po drugie natomiast, zawsze istnieje ryzyko, że spadkobiercy nie będą w stanie porozumieć się co do osoby zarządcy, w przypadku próby powołania go po śmierci przedsiębiorcy. Sprawy nie ułatwia z pewnością wspomniany wyżej ustawowy próg 85%. Obrazowo rzecz ujmując, w przypadku pięciu spadkobierców, z których każdy posiada równy udział w spadku, zgodę na powołanie konkretnej osoby musi wyrazić czworo z nich. W przypadku natomiast czwórki spadkobierców, zgoda musi być jednomyślna.

Kto może być zarządcą sukcesyjnym?

Niemalże każdy. Na zarządcę sukcesyjnego powołać można każdą osobę fizyczną posiadającą pełną zdolność do czynności prawnych. W gruncie rzeczy zatem każda osoba pełnoletnia, która nie została ubezwłasnowolniona, może pełnić tę funkcję. Jedynym ograniczeniem jest orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej na podstawie przepisów prawa upadłościowego lub środka karnego lub zabezpieczającego w postaci prowadzenia określonego typu działalności gospodarczej, obejmującego działalność gospodarczą wykonywaną przez przedsiębiorcę lub działalność w zakresie zarządu majątkiem.

W praktyce zatem funkcję zarządcy może pełnić prawie każda osoba. Tyle przynajmniej mówią na ten temat przepisy prawa. W praktyce jednak wybór zarządcy jest o wiele bardziej skomplikowany, ponieważ wymaga obdarzenia określonej osoby zaufaniem, uwzględnienia jej indywidualnych predyspozycji, a także potencjalnych przyszłych relacji ze spadkobiercami. Nie ma przy tym żadnych przeciwwskazań, aby zarządcą stał się jeden ze spadkobierców. Wartym rozważenia rozwiązaniem jest powołanie na zarządcę sukcesyjnego osoby, pełniącej na co dzień w firmie funkcję prokurenta. Z reguły bowiem prokurenci są osobami zaufanymi, mającymi szeroką wiedzę o większości aspektów działalności firmy, a także posiadającymi odpowiednie zdolności zarządcze i autorytet wśród pracowników. Co istotne, przedsiębiorca może zastrzec, że z chwilą jego śmierci określony prokurent automatycznie stanie się zarządcą sukcesyjnym. Powołanie zarządcy w tym trybie wymaga zgody prokurenta i zgłoszenia do CEIDG.

W celu uniknięcia sporów kompetencyjnych, prawo dopuszcza pełnienie funkcji zarządcy sukcesyjnego wyłącznie przez jedną osobę.

Ustanowienie zarządu sukcesyjnego powinno być kluczowym elementem planowania sukcesji biznesu dla przedsiębiorców prowadzących działalność w formie JDG. W celu zapewnienia ciągłości operacyjnej firmy i niedopuszczenia do paraliżu decyzyjnego, warto powołać zarządcę jeszcze za życia przedsiębiorcy.

Artykuł Na czym polega zarząd sukcesyjny? pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

Podsumowanie

• Przed przystąpieniem do wdrażania procesu sukcesji warto zastanowić się jakie cele powinna ona realizować.
• W sukcesji biznesu nie chodzi tak naprawdę o przekazanie firmy dzieciom przez rodziców, ale o uczynienie firmy odporną na zmiany pokoleniowe przy  jak najlepszym zabezpieczeniu interesów członków rodziny.

Czemu służy sukcesja?

Na pierwszy rzut oka wydaje się, że celem sukcesji jest przekazania własności i uprawnień zarządczych w firmie rodzinnej następnemu pokoleniu. Niewątpliwie jest to prawda, ale udana i przemyślana sukcesja, powinna również realizować inne założenia.

Przede wszystkim wydaje się, że proces przekazywania władzy i własności powinien być rozłożony w czasie . Kluczowy charakter ma więc etapowość, pozwalająca zarówno sukcesorowi jak i nestorowi oswoić się z nową sytuacją. Z perspektywy sukcesora istotne jest stopniowe zwiększanie zakresu obowiązków, dzięki czemu zyska on niezbędny czas na naukę zarządzania oraz poznanie rodzinnej firmy od podszewki. Nestor natomiast, powinien wykorzystać ten czas na wdrożenie sukcesora oraz, jeżeli zamierza całkowicie wycofać się z biznesu, na znalezienie sobie zajęcia poza firmą. Może to być nowe hobby, a może wieloletnia pasja. Może też być inwestowanie odłożonych środków. Istotne jest to, żeby nestor nie został z dnia na dzień pobawiony swojego głównego życiowego zajęcia przy jednoczesnym braku alternatywny dla zagospodarowania czasu.

Odporność na zmiany

Z perspektywy firmy płynność przejścia sprzyja również innemu celowi sukcesji, jakim jest zachowanie biznesu w niepogorszonym stanie pomimo zmiany warty. Zarówno pod względem organizacyjnym jak i prawnym firma powinna być przygotowana na zmianę u swoich sterów. Często zdarza się, że dla realizacji zarówno tego założenia, jak i sukcesji w o ogóle, niezbędne jest przeprowadzenie reorganizacji nakierowanej na zmianę formy prawnej. Szczególnie nieprzyjazne z perspektywy sukcesji są firmy prowadzone w ramach jednoosobowych działalności gospodarczych, ponieważ nie tylko nie jest możliwe przekazywanie, nawet częściowe, własności w nich za życia przedsiębiorcy, ale również ich dziedziczenie wiąże się z licznymi ryzykami oraz utrudnieniami. Umożliwienie kontynuowania działalności i zapewnienie trwałości firmy na lata wymaga zatem w wielu przypadkach przedsięwzięcia odpowiednich działań przygotowawczych. Polegają one zazwyczaj na przekształceniu albo aporcie prowadzonej działalności do spółki. W przypadku natomiast, gdy działalność jest już prowadzona w formie spółki lub grupy spółek, warto rozważyć utworzenie struktury holdingowej lub podział podmiotu w celu oddzielenia od siebie różnych typów działalności zróżnicowanych pod względem przychodów lub ryzyka. Popularną praktyką jest również wydzielanie nieruchomości do odrębnej spółki, co z kolei służy ochronie majątku w przypadku pogorszenia się koniunktury gospodarczej oraz problemów płynnościowych firmy.

Odnalezienie wspólnego gruntu

Kolejnym celem sukcesji, nie zawsze oczywistym, jest pogodzenie interesów sukcesora i nestora. Cele jednych i drugich mogą być bowiem sprzeczne. Często zdarza się, ze sukcesorzy chcieliby jak najszybciej nabyć własność i prawa zarządcze w firmie i zacząć realizować swoją jej wizję. Nestorom natomiast często niespieszno jest oddać dzieło swojego życia w ręce następców. Rozwiązaniem tego problemu powinno być wspomniane wcześniej rozłożenie procesu sukcesji na etapy, tak aby obie strony miały poczucie kontroli nad sytuacją według umówionego planu oraz znały cel, do którego dążą. Uzgodnieniu oraz wdrożeniu procesu sukcesji, a także godzeniu interesów jej uczestników, sprzyja sporządzenie umowy sukcesyjnej, w której strony, w duchu porozumienia, zawrą wzajemne prawa i obowiązki odnoszące się do planowanej sukcesji.

Niezbędne jest aby taka umowa została przygotowana dla indywidualnego procesu, ponieważ nie ma dwóch takich samych sukcesji, podobnie jak nie ma dwóch takich samych rodzin ani firm. Różne są również motywacje i dążenia sukcesorów i nestorów. Zdarzają się bowiem następcy, którzy wręcz palą się do przejęcia sterów rodzinnej firmy, jak i tacy, którzy nie chcą nią aktywnie zarządzać, zadowalając się wyłącznie sprawowaniem roli właścicielsko-nadzorczej. Bywa również, że i taka rola nie odpowiada sukcesorom i optymalnym rozwiązaniem byłaby dla nich sprzedaż firmy. Podobnie rozbieżne są cele i interesy nestorów, których różnorodność mieści się na skali od „chcę jak najszybciej skończyć pracować i cieszyć się należnym odpoczynkiem” do „to moja firma i będę nią zarządzał do śmierci”. Osiągnięciu kompromisu i wdrożeniu sukcesji w sposób godzący przeciwstawne nieraz interesy, sprzyja specjalistyczne wsparcie doradcze oraz sporządzenie wspomnianej umowy sukcesyjnej.

Poduszka bezpieczeństwa

Ostatnim z najpowszechniejszych celów sukcesyjnych jest zapewnienie zabezpieczenia finansowego nestorom i sukcesorom, a często również innym członkom rodziny. Nestorzy, którzy zamierzają przekazać wszystkie lub większość praw właścicielskich sukcesorom jeszcze za życia powinni w szczególności zgromadzić odpowiedni majątek na czas emerytury. Zabezpieczenie emerytalnym mogą być nieruchomości zapewniające stały dochód lub zgromadzone zyski z działalności firmy. W braku takiego zabezpieczenia na moment rozpoczynania sukcesji, jego stworzenie jest niezbędnym elementem działań sukcesyjnych. Zbudowaniu funduszu sprzyja wspomniana wcześniej etapowość procesu sukcesji i odpowiednie rozłożenie go w czasie.

Bezpieczeństwo finansowe jest istotne również z perspektywy sukcesorów. Osoby przejmujące biznes chcą mieć poczucie, że są wynagradzane odpowiednio do ich roli i wkładu w rozwijanie biznesu. Co więcej, są to osoby w wieku produkcyjnym, często poniżej 40 roku życia, których potrzeby i oczekiwania finansowe są zwiększone z uwagi konieczność utrzymania rodziny.

Oprócz nestorów i sukcesorów zdarza się również, że finansową poduszkę bezpieczeństwa zamierza się zapewnić również innym osobom, na przykład dalszym członkom rodziny czy też dzieciom nestora, które nie chcą lub nie są zdolne do aktywnego uczestniczenia w zarządzaniu firmą rodzinną. Takie założenie należy również uwzględnić i zaplanować na etapie projektowania i wdrażania sukcesji. Może temu służyć szereg rozwiązań prawnych, których dobór jest uzależniony do indywidualnej sytuacji i zamierzeń danej rodziny.

Sukcesja w dłuższej perspektywie

Opisane wyżej cele sukcesji zostały ujęte z perspektywy dwóch pokoleń, nestorów i sukcesorów. Przeprowadzając proces sukcesji nie należy jednak tracić z pola widzenia bardziej dalekosiężnego celu, jakim jest zapewnienie trwania firmy rodzinnej na pokolenia. Z tej perspektywy celem nadrzędnym sukcesji jest stworzenie takiej sytuacji, obejmującej uwarunkowania prawne i faktyczne, w której każde kolejne pokolenie będzie przekazywało następnemu stery w firmie rodzinnej tak, aby była ona rozwijana przez długie lata i zapewniała byt całej rodzinie. Stworzeniu takich warunków sprzyja, przede wszystkim, stworzenie odpowiednich ram prawnych, które zapewnią odporność firmy na zmiany pokoleniowe. Warto również rozważyć stworzenie i podpisanie Konstytucji Rodzinnej, czyli dokumentu określającego prawa i obowiązki członków rodziny związane z uczestnictwem w firmie rodzinnej, a także zakreślenie wartości, którymi dana rodzina kieruje się w biznesie i poza nią. Konstytucja może być elementem spajającym rodzinę oraz budującym poczucie wspólnoty zarówno w odniesieniu do pozostałych członków rodziny, jak i do rodzinnego biznesu.

W końcu kto nie chciałby powtórzyć sukcesu takich wielopokoleniowych potęg jak Ford, Volkswagen czy Bosch?

Odpowiedź na pytanie jakie są cele sukcesji ma fundamentalny charakter dla kierunku i przebiegu procesu zmiany warty w firmie rodzinnej. Sukcesja biznesu to coś zdecydowanie więcej niż przekazanie firmy dzieciom; jest to proces złożony i wielowątkowy. Wspólnym mianownikiem jest jednak każdorazowo rozwój biznesu rodzinnego oraz zabezpieczenie finansowe członków rodziny.

Artykuł Jakie są cele sukcesji? pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

Podsumowanie

• Przekazanie członkom najbliższej rodziny części majątku w drodze darowizny może znacząco ograniczyć ich uprawnienia dotyczące dziedziczenia.
• W braku sporządzenia testamentu znajduje zastosowanie zasada, zgodnie z którą im większą część majątku sukcesor otrzyma za życia, tym mniejszą część będzie mógł odziedziczyć w ramach spadku.
• Otrzymane przez dzieci, wnuki i małżonka darowizny zalicza się na tzw. schedę spadkową, czyli część spadku przysługującą danemu spadkobiercy.

Jaki jest spadek, każdy widzi. Ale czy na pewno?

Powszechne rozumienie tego, czym jest spadek i w jaki sposób można rozporządzać swoim majątkiem na wypadek śmierci nie jest, zazwyczaj, zgodne z rzeczywistością kreowaną przez przepisy prawa. Co zrozumiałe, wiele osób swobodnie dysponuje swoim majątkiem, przekazując często członkom swojej rodziny określone składniki majątkowe, w tym tak wartościowe jak nieruchomości, udziały w spółkach czy inne cenne aktywa. To, czego nie rozda się za życia, przekazuje się spadkobiercom po śmierci, niezależnie od tego, czy spadkodawca sporządzi testament czy też nie. Nierzadko zdarza się przy tym, że składniki majątkowe darowane poszczególnym członkom rodziny nie mają zbliżonej wartości. Różne są bowiem sytuacje osobiste sukcesorów, różne potrzeby, różne są wreszcie relacje poszczególnych członków rodziny.

Spadek jest zasadniczo całością praw i obowiązków majątkowych przysługujących spadkodawcy w momencie śmierci. Przepisy polskiego prawa traktują spadek jako jedną całość, tzw. masę spadkową i nakazują dzielenie go w określonych częściach między spadkobierców. Spadkobiercy w pierwszym etapie postępowania spadkowego przysługuje zatem nie dom, samochód czy biżuteria spadkodawcy, ale określony ułamek całego jego majątku, np. ¼. Dopiero po ustaleniu odpowiedniej proporcji może dojść do działu spadku, wskutek którego określa się które przedmioty majątkowe mają należeć do określonych spadkobierców. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja zapisów testamentowych, czyli rozrządzeń, na mocy których spadkobierca wyraża wolę przekazania konkretnym osobom wskazanych indywidualnie przedmiotów. Zasadą jest jednak dziedziczenie całości w częściach ułamkowych. Część przysługującą określonemu spadkobiercy określa się mianem schedy spadkowej.

Darowizna a spadek

Jaki wpływ na przyszłe schedy spadkowe mają darowizny poczynione na rzecz członków rodziny? To zależy od tego czy spadkodawca pozostawi po sobie testament. Jeżeli tak, to potencjalny wpływ darowizn dotyczy tylko kwestii zachowku . W przypadku natomiast dziedziczenia z ustawy, wpływ ten jest znacznie większy. Przede wszystkim trzeba mieć na względzie, że darowizny dokonane na rzecz przyszłych spadkobierców, zazwyczaj będących zstępnymi (dziećmi, wnukami, prawnukami) oraz małżonkiem, pomniejszają należny im w przyszłości udział, gdyż zalicza się na ich schedy spadkowe. Darowiznę wlicza się bowiem do wartości spadku, a następnie zapisuje na poczet sched określonych spadkobierców.

Przykład: Wartość spadku wynosi 100. Jeżeli żaden ze spadkobierców nie otrzymał darowizn za życia spadkodawcy, to przy spadkobraniu ustawowym, dziedziczą oni po równo. W przypadku dwójki zstępnych oznacza to, że dziedziczą po 50. Jeżeli natomiast jeden ze spadkobierców otrzymał kiedyś od spadkodawcy darowiznę o wartości 40, to oznacza to, że ze spadku przysługuje mu tylko 30. Jest tak, ponieważ do spadku dolicza się wartości darowizn a następnie zalicza je na poczet schedy spadkowej. Tak więc do masy spadkowej wartej 100 należy doliczyć wartość darowizny na rzecz spadkobiercy w kwocie 40. Każdy ze spadkobierców jest zatem uprawniony do 70. Darowizna zalicza się natomiast na poczet schedy spadkowej tego spadkobiercy, który ją otrzymał, tak więc spadkobierca ten otrzyma ze spadku 30, a drugi 70.

 Co istotne, darowizny dokonane na rzecz spadkobierców uwzględnia się przy obliczeniach spadkowych bezterminowo. Innymi słowy, wszystkie darowizny określonego typu (o czym mowa będzie dalej), dokonane za życia spadkodawcy na rzecz jego przyszłych spadkobierców, wpływają na wysokość finalnych udziałów spadkowych.

W przypadku otrzymania darowizny przekraczającej wartość schedy spadkowej, spadkobierca nie jest jednak zobowiązany do zwrotu nadwyżki wartości darowizny ponad swój udział. W takim przypadku spadkobiercę tego uznaje się za spłaconego w całości i nie bierze on udziału w dziale spadku.

Nie każda darowizna ma znaczenie

Warto również mieć na względzie, że istnieją kategorie darowizn, których nie należy uwzględniać przy obliczaniu wartości spadku ani zaliczać ich na schedy spadkowe. Są to następujące przypadki:

• umowy darowizn, które zgodnie z wolą spadkodawcy podlegają wyłączeniu spod opisywanego reżimu spadkowego,
• drobne darowizny zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach,
• koszty wykształcenia nie przekraczające miary przyjętej w danym środowisku.

Tak więc obowiązek zaliczania darowizn na poczet przyszłych sched spadkowych może zostać wyłączony przez spadkodawcę. Zamiar taki musi wynikać z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności udzielenia darowizny. Jako że okoliczności mogą podlegać różnym interpretacjom, warto zadbać o złożenie stosownego oświadczenia w umowie darowizny.

Drugą kategorią darowizn niezaliczanych na schedy są drobne darowizny zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach. Chodzi tutaj w szczególności o upominki i prezenty dokonywane okazjonalnie, np. na urodziny, święta czy z okazji ślubu, o ile nie są one przedmiotami o znacznej wartości. Ostatnią kategorię tworzę koszty wykształcenia, które jednak należy mierzyć wedle standardów przyjętych w określonym środowisku, w którym obracają się obdarowany i darczyńca.

Wpływ darowizn na dziedziczenie objawia się przede wszystkim w pomniejszeniu tzw. sched spadkowych obdarowanych spadkobierców, czyli udziałów należnych im w spadku. Warto jednak pamiętać, że zasada ta obowiązuje wyłącznie przy dziedziczeniu ustawowym. Rozrządzenie majątku w drodze testamentu nie wiąże się z koniecznością uwzględniania darowizn.

Artykuł Jaki wpływ mają darowizny poczynione za życia nestora na prawa spadkowe? pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

Podsumowanie

• Zarządcą sukcesyjnym może być tylko osoba fizyczna, mająca pełną zdolność do czynności prawnych oraz wobec której nie został orzeczony zakaz prowadzenia działalności gospodarczej.
• Powołać zarządcą może sam przedsiębiorca, jak również enumeratywnie wskazane w ustawie osoby (np. jego małżonek mający udział w spadku).
• Zarządca sukcesyjny dokonuje czynności we własnym imieniu, ale na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku, a jego odpowiedzialność ograniczona jest do naprawy szkód wywołanych nienależytym wykonywaniem przez niego obowiązków.

1. Warunki, które musi spełniać osoba mająca pełnić funkcję zarządcy sukcesyjnego

Ustawa w sposób szczegółowy reguluje, kto może być ustanowiony zarządcą sukcesyjnym. Po pierwsze, może być nim jedynie osoba fizyczna, która posiada pełną zdolność do czynności prawnych. Niemożliwym jest zatem powołanie do pełnienia tej funkcji np. spółki prawa handlowego, czy chociażby ustanowionej w tym celu fundacji (co jest przecież możliwe w przypadku testamentu na zasadach ogólnych). Po drugie, wobec takiej osoby nie może być orzeczony zakaz prowadzenia działalności gospodarczej (przez sąd upadłościowy bądź sąd karny). Ponadto, zarządcą sukcesyjnym może zostać jedynie osoba, która wyrazi zgodę na powołanie do pełnienia tej funkcji.

2. Powołanie zarządcy sukcesyjnego

Powołanie zarządcy sukcesyjnego leży przede wszystkim w gestii samego przedsiębiorcy, który może zadbać o swoje interesy przed śmiercią poprzez zgłoszenie zarządcy do CEIDG. Może on to uczynić na dwa sposoby – poprzez bezpośrednie wskazanie danej osoby jako zarządcy sukcesyjnego bądź zastrzeżenie, że funkcję tę ma pełnić po jego śmierci wpisany do CEIDG prokurent. Dla skutecznego powołania zarządcy konieczne jest wyrażenie przez niego zgody na pełnienie tej funkcji. Zarówno zgoda, jak i samo powołanie wymagają zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności.

Powołanie zarządcy jest czynnością wywołującą skutek prawny dopiero z chwilą śmierci przedsiębiorcy (czynność mortis causa). Nie jest zatem możliwe, aby zarządca sukcesyjny funkcjonował obok działającego przedsiębiorcy, nawet jeśli jego nazwisko zostało wprost wskazane w rejestrze.

Ustawa nie sankcjonuje bierności przedsiębiorcy i przewiduje mechanizm ustanowienia zarządcy w sytuacji braku jego powołania przed śmiercią. Uprawnienie do powołania zarządcy sukcesyjnego po śmierci przysługuje podmiotom enumeratywnie wskazanym w Ustawie, tj.:

• małżonkowi przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w spadku, lub
• spadkobiercy ustawowemu przedsiębiorcy, który przyjął spadek albo
• spadkobiercy testamentowemu przedsiębiorcy, który przyjął spadek albo zapisobiercy windykacyjnemu, który przyjął zapis windykacyjny, jeżeli zgodnie z ogłoszonym testamentem przysługuje mu udział w przedsiębiorstwie spadku.
• właścicielowi przedsiębiorstwa w spadku (przy czym po sądowym lub pozasądowym stwierdzeniu nabycia spadku w drodze dziedziczenia uprawnienie do powołania zarządcy przysługuje wyłącznie właścicielowi przedsiębiorstwa w spadku).

Dla powołania zarządcy przez podmiot inny niż przedsiębiorca konieczne jest zachowanie formy aktu notarialnego, a ponadto wyrażenie zgody (również w formie aktu notarialnego) na powołanie zarządcy przez osoby, którym łącznie przysługuje udział w przedsiębiorstwie spadku większy niż 85/100.

Wymienione wyżej osoby nie zachowują uprawnienia do powołania zarządcy sukcesyjnego przez okres nieoznaczony, gdyż uprawnienie to ograniczone jest terminem zawitym i wygasa wraz z upływem 2 miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy. 

3. Chwila rozpoczęcia pełnienia funkcji zarządcy sukcesyjnego

W zależności od sposobu powołania zarządcy, różna jest chwila z jaką rozpoczyna on pełnić swoją funkcję. W przypadku powołania go przez przedsiębiorcę – chwilą tą jest śmierć przedsiębiorcy. Z kolei, w przypadku powołania go przez inną uprawnioną osobę – chwila dokonania wpisu do CEIDG.

Funkcję zarządcy sukcesyjnego w jednym czasie może pełnić tylko jedna osoba. Natomiast przedsiębiorca może powołać tzw. dalszego zarządcę sukcesyjnego, który rozpocznie pełnienie swoich funkcji tylko w wyniku wskazanych w ustawie zdarzeń takich jak np. rezygnacja zarządcy, który został powołany w pierwszej kolejności

4. Status prawny zarządcy sukcesyjnego i jego odpowiedzialność za zobowiązania

Status prawny zarządcy sukcesyjnego ma specyficzny charakter. Z jednej strony przypomina on status prawny przedstawiciela, bowiem zarządca dokonuje czynności na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku. Jednakże, z drugiej strony zbliża się on do zastępcy pośrednio gdyż, zgodnie z Ustawą, w przeciwieństwie do przedstawiciela działa on we własnym imieniu.

Takie uregulowanie statusu prawnego przedsiębiorcy wpływa na uregulowanie odpowiedzialności za zaciągnięte przez niego zobowiązania. Jak wskazuje Ustawa, zarządca sukcesyjny co do zasady nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania zaciągnięte na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku. Jego odpowiedzialność ograniczona jest do naprawy szkód wywołanych nienależytym wykonywaniem przez niego obowiązków.

5. Uprawnienia zarządcy sukcesyjnego

Zarządca sukcesyjny samodzielnie dokonuje czynności zwykłego zarządu w sprawach wynikających z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku, natomiast dla dokonania czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu konieczne jest uzyskanie zgody wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku (a w jej braku – zezwolenia sądu).

6. Utrata umocowania do pełnienia funkcji zarządcy sukcesyjnego

Zarządca sukcesyjny może utracić prawo do wykonywania tej funkcji na skutek szeregu okoliczności wskazanych w Ustawie. W szczególności są to: odwołanie, rezygnacja, śmierć, utrata pełnej zdolności do czynności prawnych, a także uprawomocnienie się orzeczonego wobec niego zakazu prowadzenia działalności gospodarczej.

Powołanie zarządcy sukcesyjnego umożliwia tymczasowe zarządzanie przedsiębiorstwem w spadku, dzięki czemu śmierć przedsiębiorcy przestaje być poważnym zagrożeniem dla płynnej działalności jego przedsiębiorstwa. Brak wygórowanych warunków ustanowienia zarządcy, możliwość jego powołania także po śmierci przedsiębiorcy i zasadniczy brak jego odpowiedzialności za zaciągnięte zobowiązania świadczą o tym, że ustawodawca pragnie zapewnić realną możliwość kontynuowania działalności jednoosobowych biznesów, które stanowią filar polskiej gospodarki.

Artykuł Zarządca sukcesyjny, czyli kto zarządza naszym spadkiem pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

Podsumowanie

• Zarządca sukcesyjny, nie musi być w żadnym stopniu spokrewniony z przedsiębiorcą ani posiadać praw do składników przedsiębiorstwa.
• W sprawach bieżących (tj. „zwykłego zarządu”) zarządca sukcesyjny działa samodzielnie. W przypadku spraw o doniosłym znaczeniu (tj. „przekraczających zwykły zarząd”) musi on uzyskać zgodę właścicieli przedsiębiorstwa w spadku bądź zezwolenie sądu na dokonanie czynności.
• Za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku solidarną odpowiedzialność ponoszą właściciele przedsiębiorstwa w spadku. Natomiast zakres odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego jest w znacznym stopniu ograniczony. Co do zasady nie ponosi on odpowiedzialności za zobowiązania zaciągnięte na rachunek przedsiębiorstwa w spadku.

Funkcjonowanie przedsiębiorstwa w spadku

Ustawa o zarządzie sukcesyjnym reguluje formę tymczasowego zarządzania przedsiębiorstwem po śmierci przedsiębiorcy przez zarządcę sukcesyjnego, co pozwala zapobiegać niekontrolowanej utracie bytu prawnego przez działalność gospodarczą w sytuacji śmierci przedsiębiorcy. Pozycja prawna zarządcy sukcesyjnego została przez nas opisana w jednym z poprzednich artykułów . Jest to osoba powoływana w celu sprawowania tymczasowego zarządu przedsiębiorstwem po jego śmierci. Powołanie zarządcy sukcesyjnego umożliwia płynne kontynuowanie prowadzonej przez przedsiębiorcę działalności gospodarczej.

Uprawnienia zarządcy sukcesyjnego w stosunku do przedsiębiorstwa nie są jednak nieograniczone – istotne kompetencje zostały bowiem przyznane właścicielom przedsiębiorstwa w spadku.

Do kategorii osób będących „właścicielem przedsiębiorstwa w spadku” zaliczamy:

1. spadkobiercę tj. osobę, która zgodnie z prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia albo europejskim poświadczeniem spadkowym, nabyła składniki niematerialne i materialne, wchodzące w skład przedsiębiorstwa w spadku, na podstawie powołania do spadku z ustawy albo testamentu;
2. zapisobiercę windykacyjnego tj. osobę, która zgodnie z prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia albo europejskim poświadczeniem spadkowym, nabyła przedsiębiorstwo albo udział w przedsiębiorstwie na podstawie zapisu windykacyjnego;
3. małżonka przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku – w przypadku, gdy przedsiębiorstwo stanowiło w całości mienie przedsiębiorcy i jego małżonka;
4. nabywcę przedsiębiorstwa w spadku tj. osobę, która nabyła przedsiębiorstwo w spadku albo udział w przedsiębiorstwie w spadku bezpośrednio od jednej z osób, o których mowa wyżej;
5. podmiot, do którego wniesiono przedsiębiorstwo tytułem wkładu (np. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, do której wniesiono aport w postaci przedsiębiorstwa w spadku).

Pozycja właściciela i zarządcy w stosunku do zmarłego przedsiębiorcy

Pozycja właściciela i zarządcy nie jest jednakowa. Zarządca sukcesyjny, nie musi być w żadnym stopniu spokrewniony z przedsiębiorcą ani posiadać praw do składników przedsiębiorstwa. Wystarczy, że zostanie on do tej funkcji powołany w sposób zgodny z przepisami. Nie ma natomiast przeszkód aby jako zarządcę sukcesyjnego powołać jednego z właścicieli przedsiębiorstwa w spadku – funkcje te mogą być łączone.

Podział na czynności zwykłego zarządu i przekraczające zwykły zarząd

Zgodnie z art. 22 ust. 1 Ustawy, zarządca sukcesyjny dokonuje czynności zwykłego zarządu w sprawach wynikających z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku. Natomiast jeśli chodzi o czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu – zarządca dokonuje ich za zgodą wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku (albo w przypadku braku zgody – za zezwoleniem sądu).

Jak widać kluczowy jest zatem podział na „czynności zwykłego zarządu” i „czynności przekraczające zwykły zarząd”. O ile więc w sprawach bieżących czyli tzw. „zwykłego zarządu” zarządca sukcesyjny działa samodzielnie, o tyle w przypadku pozostałych musi on uzyskać dodatkową zgodę bądź zezwolenie.

Właściciele przedsiębiorstwa w spadku nie są zatem pozbawieni możliwości oddziaływania na losy przedsiębiorstwa. Zachowują oni prawo do podejmowania decyzji kluczowych dla jego bytu.

Wytyczenie granicy między czynnościami, których może dokonywać zarządca samodzielnie, a tymi, na które wpływ mają właściciele nie jest proste. Niemniej, można przyjąć, że czynności zwykłego zarządu to czynności bieżące służące utrzymaniu ciągłości w działalności przedsiębiorstwa, takie jak: przyjmowanie płatności, wystawianie faktur, czy sprzedaż towarów.

Natomiast, do czynności przekraczających zwykły zarząd kwalifikować należy czynności, które nie są związane z podejmowaniem bieżących decyzji, a które dotyczą kwestii o szczególnym znaczeniu dla przedsiębiorstwa takich jak chociażby sprzedaż jego składników (w tym nieruchomości, ale nie tylko) bądź samego przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części.

Przykładowo zatem, zarządca sukcesyjny nie będzie mógł samodzielnie postanowić o wniesieniu działalności zmarłego przedsiębiorcy do spółki. Dokonanie aportu zawsze wymagać będzie zgody właścicieli przedsiębiorstwa.

Jeżeli właściciele przedsiębiorstwa w spadku odmówią zarządcy zgody na dokonanie czynności, nie jest on pozbawiony możliwości działania. W takim wypadku może on bowiem wystąpić do właściwego sądu o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd. Po uzyskaniu takiego zezwolenia, mimo braku zgody właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, zarządca może dokonać czynności, na którą nie zgodzili się właściciele.

Odpowiedzialność za zobowiązania

Za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku solidarną odpowiedzialność ponoszą właściciele przedsiębiorstwa w spadku. Natomiast zakres odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego jest w znacznym stopniu ograniczony. Co do zasady nie ponosi on odpowiedzialności za zobowiązania zaciągnięte na rachunek przedsiębiorstwa w spadku. Ponosi on jedynie odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wskutek nienależytego wykonywania obowiązków, co stanowi w istocie odpowiedzialność na zasadzie winy. Zatem, jeśli zarządca wykonuje swoje obowiązki w sposób należyty, nie grożą mu z tego tytułu żadne konsekwencje.

Czy warto powoływać zarządcę?

Sukcesja jest o wiele prostsza, gdy jest zaplanowana. Dlatego też warto, będąc przedsiębiorcą, zadbać o tę kwestię jak najszybciej. Brak planu sukcesji jest jednym z najczęstszych błędów popełnianych przez przedsiębiorców (więcej na ten temat przeczytasz w naszym artykule).

Ustanowienie zarządcy sukcesyjnego umożliwia płynne kontynowanie działalności przedsiębiorstwa, zachowanie jego ciągłości i integralności, a jednocześnie nie powoduje, iż sukcesorzy – właściciele przedsiębiorstwa w spadku – zostają pozbawieni wpływu na prowadzenie tej działalności. Zachowują oni kompetencje do podejmowania kluczowych decyzji, a jednocześnie ich zgoda/działanie nie są konieczne do podejmowania bieżących czynności. Takie rozwiązanie zdecydowanie uproszcza zarządzanie przedsiębiorstwem w spadku i zapobiega pojawieniu się chaosu decyzyjnego przy wykonywaniu podstawowych, codziennych czynności przedsiębiorstwa.  

Pozycja zarządcy sukcesyjnego i właściciela przedsiębiorstwa w spadku jest zupełnie inna. Mają oni różne uprawnienia, a także inne są zasady i zakres ich odpowiedzialności. Kluczowym rozróżnieniem pozostaje wpływ na podejmowanie decyzji – podczas gdy, zarządca sukcesyjny podejmuje bieżące decyzje konieczne dla zachowania ciągłości działania przedsiębiorstwa, kompetencja właścicieli została ograniczona do podejmowania kluczowych dla przedsiębiorstwa działań.

Artykuł Właściciel przedsiębiorstwa w spadku kontra zarządca sukcesyjny pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

Podsumowanie

• Odpowiedzialność zarządcy sukcesyjnego za prowadzenie spraw przedsiębiorstwa w spadku nie jest taka sama jak odpowiedzialność właścicieli przedsiębiorstwa w spadku.
• Podstawą odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego jest powstanie szkody spowodowanej nienależytym wykonywaniem obowiązków.

Zarządca sukcesyjny a właściciele przedsiębiorstwa w spadku

Przedsiębiorstwo, rozumiane jako zespół składników materialnych i niematerialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej, po śmierci przedsiębiorcy staje się elementem masy spadkowej. Spadkobiercy zmarłego, czyli osoby, które zgodnie z prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia albo europejskim poświadczeniem spadkowym, nabyły majątek spadkowy, na podstawie powołania do spadku z ustawy albo testamentu albo nabyły przedsiębiorstwo albo udział w przedsiębiorstwie na podstawie zapisu windykacyjnego są określane mianem właścicieli przedsiębiorstwa w spadku. Ponadto, właścicielem przedsiębiorstwa w spadku może zostać również osoba, która:

• jest małżonkiem przedsiębiorcy, i której przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku z powodu wspólności majątkowej, a także
• osoba, która nabyła przedsiębiorstwo w spadku albo udział w przedsiębiorstwie w spadku.

Zatem właścicielem przedsiębiorstwa w spadku będzie osoba, która jest spadkobiercą zmarłego przedsiębiorcy albo w inny sposób nabędzie przedsiębiorstwo w spadku lub udział w nim.

Natomiast zarządcą sukcesyjnym jest osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, która po śmierci przedsiębiorcy, do czasu uporządkowania spraw spadkowych przejmuje prowadzenie przedsiębiorstwa w spadku. Zadaniem zarządcy sukcesyjnego jest przede wszystkim uregulowanie spraw dotyczących rozliczeń z pracownikami zatrudnionymi w przedsiębiorstwie zmarłego, spraw podatkowych i ZUS oraz relacji z kontrahentami.

Zarządcą sukcesyjnym może zostać właściciel przedsiębiorstwa w spadku, jak również osoba niezwiązana z przedsiębiorstwem ani z rodziną zmarłego. Należy przy tym rozróżnić funkcję zarządcy sukcesyjnego od właściciela przedsiębiorstwa w spadku nawet w sytuacji, w której ta sama osoba pełni obie te funkcje, bowiem status prawny instytucji zarządcy sukcesyjnego i właściciela przedsiębiorstwa w spadku nie jest tożsamy.

Odpowiedzialność zarządcy sukcesyjnego

Jak wspomniano powyżej, zarządcą sukcesyjnym może być także osoba spoza kręgu spadkobierców. Wiąże się z tym fakt, iż po uregulowaniu wszystkich spraw spadkowych dotyczących przedsiębiorstwa w spadku, zarządcy sukcesyjnemu nie przypadnie udział w nim. Taka okoliczność, w której zarządca sukcesyjny, będąca osobą trzecią, prowadzi sprawy cudzego przedsiębiorstwa w spadku i trzyma nad nim pieczę, nie otrzymując udziału w tym przedsiębiorstwie, została uwzględniona przez ustawodawcę w przepisach dotyczących odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego.

Zakres odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego w porównaniu do odpowiedzialności właścicieli przedsiębiorstwa w spadku jest w znacznym stopniu ograniczony. Naczelną regułą jest to, że zarządca sukcesyjny nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania zaciągnięte na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku. Takie ukształtowanie odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego wydaje się być słuszne z uwagi na charakter jego funkcji oraz okoliczności wskazane powyżej. Natomiast należy mieć na uwadze, iż wyłączenie odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego za zobowiązania zaciągnięte na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku, nie oznacza całkowitego braku odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego. Bowiem, jeżeli na skutek nienależytego wykonywania obowiązków przez zarządcę sukcesyjnego, powstanie szkoda, to zarządca sukcesyjny ponosi z tego tytułu odpowiedzialność odszkodowawczą. Co więcej, aktualne przepisy nie precyzują, kto może dochodzić od zarządcy sukcesyjnego wyrównania szkody. W konsekwencji należy przyjąć, iż uprawnionym do żądania naprawienia szkody wyrządzonej przez zarządcę sukcesyjnego jest każdy, kto poniósł szkodę; może być zarówno to właściciel przedsiębiorstwa w spadku, jak i np. wierzyciel.

Podstawą odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego jest powstanie szkody spowodowanej nienależytym wykonywaniem obowiązków. Z kolei nienależyte wykonywanie obowiązków może wynikać z umyślności albo nieumyślności, a także niedbalstwa. Ustawodawca tej kwestii nie precyzuje, jednak mając na uwadze profesjonalny charakter działalności zarządcy sukcesyjnego, wydaje się, iż jego odpowiedzialność może opierać się zarówno na zasadzie winy nieumyślnej, jak i umyślnej. Ponadto należy pamiętać, iż sam element winy nie przesądza o odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego, bowiem konieczne jest wystąpienie szkody i istnienie związku przyczynowego między wykonywaniem obowiązków zarządcy sukcesyjnego a powstałą szkodą.

Co istotne, jeżeli zarządca sukcesyjny został powołany z naruszeniem przepisów ustawy, mimo to nie jest on zwolniony z odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę. Jego odpowiedzialność w takim przypadku kształtuje się analogicznie jak przy prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia. W dodatku osoba, która będąc do tego nieuprawniona lub działając w złej wierze przyczyniła się do ustanowienia zarządcy sukcesyjnego, za szkodę wyrządzoną przez zarządcę sukcesyjnego ponosi odpowiedzialność solidarną razem z nim.

Celem instytucji zarządu sukcesyjnego jest ułatwienie następcom kontynuowanie działalności zmarłego przedsiębiorcy. Funkcja zarządcy sukcesyjnego cechuje się profesjonalizmem i w związku z tym dosyć surowa odpowiedzialność za szkody spowodowane nienależytym wykonywaniem obowiązków wydaje się uzasadniona. Słusznie jednak od odpowiedzialności za prowadzenie spraw przedsiębiorstwa w spadku nie zostali wyłączeni właściciele przedsiębiorstwa w spadku, czyli osoby, które co do zasady nie zarządzają na bieżąco przedsiębiorstwem w spadku.

Artykuł Jaką odpowiedzialność ponosi zarządca sukcesyjny? pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

Podsumowanie

• Sukcesja biznesu jest procesem wieloetapowym i wieloaspektowym. Dlatego wymaga należytego przygotowania i odpowiednio wczesnej refleksji.
• Bodaj największą trudnością, będącą źródłem wielu błędów w procesie sukcesji firmy, jest odpowiednie zgranie czasowe. Działania sukcesyjne powinny być przeprowadzane ewolucyjnie, a nie rewolucyjnie, a ich zasadniczy etap w postaci przekazania władzy, winien zostać wybrany z uwzględnieniem zdolności sukcesora, wieku nestora oraz etapu rozwoju firmy.

1. „Jakoś to będzie”, czyli brak planu sukcesji

Każde poważne zadanie należy zaplanować, aby móc je odpowiednio wdrożyć. Dotyczy to szczególnie tak skomplikowanych zagadnień jak sukcesja firmy. Wielu przedsiębiorców nie chce jednak zmierzyć się z tym zagadnieniem. Jest tak z kilku powodów. Niektórzy odwlekają zaplanowanie dziedziczenia gdyż wiąże się ono nieuchronnie z refleksją na temat przemijania i śmierci. Inni nie są w stanie wygospodarować czasu na to zagadnienie w toku bieżących i naglących spraw. Sukcesja jest ważna, ale zazwyczaj nie jest pilna. Jeszcze inni nie dostrzegają nawet potrzeby zaplanowania sukcesji swojej firmy wychodząc z założenia, że po ich śmierci spadkobierca lub spadkobiercy będą w stanie harmonijnie przejąć stery.

Oczywiście jest to poważny błąd. Brak jasnego planu sukcesyjnego może przede wszystkim doprowadzić do sporów między sukcesorami, którzy mają rozbieżne wyobrażenia co do dalszych losów firmy. Inna potencjalna kość niezgody to kwestia zarządzania i podziału kompetencji. Być może zbyt wielu sukcesorów zechce samodzielnie chwycić za ster firmy, a być może żaden nie będzie na to gotów. Poza aspektami faktycznymi, pozostają również aspekty prawne: podział majątku spadkowego, brak wyraźnego przypisania określonych praw określonym osobom, niesporządzenie lub nieumiejętne sporządzenie testamentu – te wszystkie niedociągnięcia mogą prowadzić do niejasności i sporów, a w konsekwencji poważnie zaszkodzić firmie. Wiele słyszy się również o upadku przedsiębiorstw z powodu sporów spadkobierców. Pomysł na sukcesję i przygotowanie planu są więc absolutnie konieczne.

2. „Dogadają się”, czyli nadmiar zaufania do sukcesorów

Wiele firm rodzinnych funkcjonuje harmonijnie i zgodnie, angażując całą rodzinę we wzajemną współpracę i zarządzanie. Dlatego część właścicieli nie odczuwa potrzeby formułowania zasad dotyczących funkcjonowania firmy po swojej śmierci ani podziału kompetencji. Należy jednak pamiętać o tym, że zgoda nie musi trwać wiecznie. Zresztą rozwiązania prawne przewidziane są właśnie na czas niepogody, czyli wtedy, gdy pojawią się potencjalne spory.

Umowa wspólników czy umowy spółek zawierające zapisy zabezpieczające integralność firmy, jak również sama kwestia struktury firmy, powinny być traktowane jak polisa ubezpieczeniowa. Warto ją mieć na wypadek problemów.

3. „Moja firma – ja decyduję”, czyli niedobór zaufania do sukcesorów

Na drugim biegunie znajduje się oczywiście niedobór zaufania do swoich sukcesorów. Część przedsiębiorców chciałaby ręcznie sterować swoim biznesem i sprawować nad nim niepodzielną kontrolę. Trzeba jednak pamiętać o tym, że sukcesja jest procesem, a nie punktem w czasie. Zarówno nestor jak i spadkobiercy muszą się do sukcesji odpowiednio przygotować oraz stopniowo ją wdrażać. Jeżeli życzeniem sukcesora jest zachowania głosu decyzyjnego, to oczywiście istnieje taka możliwość, zastrzeżona na przykład w umowie wspólników lub umowie spółki, jednak sukcesorzy powinni zostać co najmniej dopuszczeni do głosu w istotnych sprawach firmy. Dzięki temu zyskają poczucie współuczestnictwa w biznesie rodzinnym oraz będą zdobywali niezbędne doświadczenie. Model stopniowego zwiększania uczestnictwa jest zdecydowanie korzystniejszy niż rzucenie sukcesorów na głęboką wodę po śmierci właściciela. Warto, aby nauczyli się pływać zanim ten dzień nadejdzie.

4. „Nie ma się co wyrywać”, czyli bierność sukcesorów

Część sukcesorów nie spieszy się do zmiany warty, bądź to z powodu trudności we współpracy z rodzicami, bądź też dlatego, że odpowiada im ich obecny tryb życia, nieobciążony odpowiedzialnością za firmę. Zdarza się jednak tak, że nestorzy nie palą się do układania sukcesji. Wtedy inicjatywę powinni wykazać następcy okazując swoje zainteresowanie karierą w formie rodzinnej oraz uczestniczeniem w jej rozwoju. W przeciwnym wypadku może dojść do przywołanej już wcześniej sytuacji, w której mogą zostać rzuceni na głęboką wodę z chwilą śmierci właściciela. Pomimo początkowych trudności, w tym również komunikacyjnych, warto jednak wykazać zainteresowanie sukcesją firmy rodzinnej. Zmiana pokoleniowa jest nieunikniona, więc jedyne, co można zrobić, to jak najlepiej się do niej przygotować. Sukcesorzy powinni pamiętać, że w ostatecznym rozrachunku to oni będą beneficjentami procesu sukcesji, a zatem to właśnie im, a nie nestorom, powinno zależeć na odpowiednim jej przygotowaniu.

5. „Powiedziały jaskółki, że niedobre są spółki”, czyli przywiązanie do jednoosobowej działalności gospodarczej

W dalszym ciągu wiele przedsiębiorstw w Polsce, nawet tych o średnich lub znacznych rozmiarach, funkcjonuje w formie jednoosobowych działalności gospodarczych (JDG). Trend ten jest całkowicie zrozumiały biorąc pod uwagę prostotę i przystępność JDG, a także fakt, że funkcjonowanie w tej formie jest następstwem zakładania małych biznesów wiele lat wcześniej. Z biegiem czasu jednak firmy rosną, zwiększają się ich obroty, zasięg oraz liczba pracowników. Na horyzoncie pojawia się również kwestia sukcesji. Jednocześnie nie jest tajemnicą, że JDG nie jest formą dostosowaną do przeprowadzenia zmian pokoleniowych, pomimo obowiązywania przepisów o przedsiębiorstwach w spadku.

Pożądanym kierunkiem jest więc częściowe uniezależnienie przedsiębiorstwa od osoby właściciela poprzez zmianę formy prawnej na spółkę handlową. Zależnie od decyzji, może to być spółka osobowa (najczęściej spółka jawna), lub kapitałowa (najczęściej spółka z ograniczoną odpowiedzialnością). Funkcjonowanie w takiej formie samo w sobie pozwala na kontynuowanie biznesu po śmierci właściciela bez większych perturbacji organizacyjnych. Z tego powodu zmiana formy prawnej jest w wielu sytuacjach krokiem koniecznym w przypadku zamiaru przygotowanie gruntu pod działania sukcesyjne.

6. „Przecież wszystko jest jasne”, czyli brak testamentu właściciela

Nawet jeżeli każdy w firmie wie, jaka jest jego rola, w tym w szczególności sukcesorzy, to nie oznacza, że w przypadku śmierci właściciela nie pojawiają się wątpliwości dotyczące spadku i zasad jego podziału. Należy bowiem pamiętać, że w skład spadku nie wchodzi tylko firma (względnie udziały w spółce), lecz również cały majątek posiadanych przez spadkobiercę, taki jak nieruchomości, pojazdy, środki pieniężne, instrumenty finansowe czy jakiekolwiek inne aktywa. Jednocześnie dziedziczenie na podstawie ustawy, czyli w braku testamentu, prowadzi do mniej więcej równego podziału masy spadkowej, z pewną preferencją na rzecz małżonka zmarłego. Jednocześnie dziedziczenie nie odbywa się z uwzględnieniem określonych przedmiotów, lecz w drodze nabycia części całej masy. Tytułem przykładu nie jest tak, że córka odziedziczy jedno mieszkanie, a syn drugie. Zasadą jest, że każde z nich odziedziczy połowę każdego z mieszkań. Oczywiście, po przypisaniu owych wartości ułamkowych, spadkobiercy, a w braku porozumienia między nimi – sąd, dokonają podziału masy spadkowej poprzez przypisanie określonym osobom określonych składników majątkowych. Jednakże podział ten nie zawsze musi być optymalny z perspektywy zachowania integralności firmy rodzinnej. Zamiast zdawać się na przypadek, lepiej zatem sporządzić testament i wyrazić w nim precyzyjnie swoją wolę co do majątku gromadzonego przecież przez całe życie.

7. „Pozapisuję wszystko wedle uznania”, czyli nieświadomość mechanizmów spadkowych

Samo spisanie testamentu nie kończy niestety listy potencjalnych pułapek, ponieważ testamenty podlegają szczegółowym wymogom określonym w Kodeksie cywilnym. Przepisy dokładnie określają kto, w jakiej formie i z użyciem jakich mechanizmów może podzielić swój majątek na wypadek śmierci. W szczególności istotną rolę odgrywa instytucja zachowku, która stanowi, że określonym członkom rodziny musi przypaść co najmniej wartość majątkowa odpowiadające połowie udziału spadkowego, który by im przypadał, gdyby dziedziczyli z ustawy. I tak, dziecko, które na podstawie ustawy otrzymałoby 1/3 spadku, jest uprawnione do otrzymania zachowku o wartości co najmniej 1/6 spadku. Niezapisanie mu w testamencie co najmniej takiego udziału lub składników majątkowych o takiej wartości spowoduje powstanie roszczenia zachowkowego, z którym owe dziecko będzie mogło zwrócić się do spadkobierców. W przypadku roszczeń zachowkowych o znacznej wartości wiążę się to z obowiązkiem spadkobiercy do wypłaty pokaźnych kwot pieniężnych. Jeżeli zatem jeden ze spadkobierców otrzyma przedsiębiorstwo, a drugi przedmioty majątkowe o zdecydowanie niższej wartości, nie pokrywającej jego roszczenia zachowkowego, to należy liczyć się z roszczeniem wyrównawczym. Z kolei spłata takiego roszczenia, w razie braku posiadania bieżących środków pieniężnych przez spadkobiercę, może wiązać się ze znacznym obciążeniem firmy lub nawet, w krańcowej sytuacji, z jej upadkiem pod ciężarem koniecznych do zaspokojenia roszczeń. Ten i wiele innych elementów należy wziąć pod uwagę sporządzając testament, co pozwoli uniknąć przyszłych problemów.

8. „Będą właścicielami więc muszą zarządzać”, czyli przekonanie o zdolnościach przywódczych sukcesorów

Dla przedsiębiorcy, który własnymi rękoma stworzył funkcjonujący przez lata biznes, zazwyczaj zaczynając od zera, jest niemalże oczywiste, że jego następcy muszą wykazać się takimi sami zdolnościami przywódczymi, przedsiębiorczością i odwagą jak on sam. Często zresztą oczekiwanie to znajduje pokrycie w faktach i sukcesorzy z powodzeniem kontynuują działalność nestora dopisując kolejne rozdziały do historii firmy rodzinnej. Czasem jednak należy dopuścić do siebie myśl o tym, że dzieci mogą mieć zupełnie inne zdolności i aspiracje życiowe niż ich rodzice. Mogą na przykład chcieć prowadzić działalność, ale zupełnie inną niż rodzice. Mogą nie chcieć prowadzić żadnej działalności. Mogą wreszcie po prostu zupełnie nie nadawać się do prowadzenia firmy. Każdy z tych przypadków nakazuje postawić sobie pytanie o to, co będzie dalej z firmą rodzinną.

Na szczęście odpowiedzi na to pytanie jest wiele. Możliwe jest na przykład przekazanie zarządzania w ręce profesjonalnych menedżerów i sprawowanie wyłącznie roli nadzorczej i właścicielskiej. W pewnych sytuacjach warto rozważyć sprzedaż firmy i reinwestowanie środków w inny sposób. Każda z tych ewentualności może być dobra dla nestora, sukcesora oraz samej firmy. Dlatego kluczowa jest odpowiedź na pytanie o to, czy sukcesor chce i jest w stanie kontynuować rolę nestora czy też nie.

9. „Są zdolni – poradzą sobie”, czyli zbyt wczesna sukcesja

Nestorzy, szczególnie mający utalentowanych następców, mogą odczuwać pokusę udania się na zasłużoną emeryturę i pozostawienia sterów w firmie w rękach sukcesorów. Jednak sukcesja dokonana zbyt wcześnie będzie wyłącznie źródłem kłopotów. Zarządzenia organizmem gospodarczym wymaga bowiem nie tylko umiejętności, ale również odpowiedniego charakteru oraz doświadczenia, a te, niestety, wykuwają się z czasem. Sukcesorzy muszą również mieć w życiu czas na popełnianie błędów, testowanie nowych pomysłów czy po prostu nabranie autorytetu w oczach pracowników. Zbyt młody, nieopierzony sukcesor, pomimo subiektywnego przekonania o własnych zdolnościach, może nie udźwignąć ciężaru prowadzenia firmy, czy to z perspektywy merytorycznej czy też zarządczej.

10. „Są jeszcze za młodzi – co oni wiedzą o biznesie?”, czyli zbyt późna sukcesja

Równie trudna jest sytuacja odwrotna, bowiem idealny moment na sukcesję można przegapić. Sukcesorzy, którzy spędzili większość swojego życia zawodowego pod skrzydłami nestora lub wręcz pracując w innej firmie mogą nie być przygotowani na samodzielność, bądź też nie być skłonni do powrotu do firmy rodzinnej. Najbardziej produktywny i dynamiczny okres w życiu człowieka przypada mniej więcej na jego środek, dlatego też sukcesorzy, którym nie umożliwiono chociażby współzarządzania firmą mogą okazać się niezdolni lub niechętni do przejmowania sterów. Okazuje się bowiem, że kluczową fazę sukcesji, czyli przekazanie władzy, należy przeprowadzić w momencie odpowiednim z perspektywy zdolności sukcesora, wieku nestora oraz etapu rozwoju firmy. Sukcesja może być zarówno falstartem jak i zostać przegapiona. Z tego względu kluczowa jest odpowiednio wczesna refleksja nad tą kwestią, a także należyte jej zaplanowanie ze szczególnym uwzględnieniem aspektu czasowego.

Sukcesja w firmie nie jest rzeczą prostą i jednoznaczną. Wymaga gruntownego przemyślenia i podjęcia szeregu decyzji cząstkowych. Nietrudno w tym procesie trafić na rafy, dlatego warto uczyć się na błędach: swoich oraz, przede wszystkim, innych osób.

Artykuł 10 najczęstszych błędów przy przeprowadzaniu sukcesji biznesu pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

Podsumowanie

• Sprzedaż firmy rodzinnej nie wyklucza pozostania sukcesorów w jej strukturach.
• Pozostawienie sukcesora w firmie rodzinnej po jej zakupie może być korzystne z punktu widzenia inwestora, z uwagi na wiedzę sukcesora na temat rynku, na którym dane przedsiębiorstwo funkcjonuje oraz znajomość otoczenia biznesowego spółki, jak i osobiste relacje z jej kontrahentami lub pracownikami.
• Wzajemne relacje pomiędzy sukcesorem pozostającym w spółce i inwestorem przejmującym nad nią kontrolę, jak również pomiędzy sukcesorem a samą spółką powinny zostać uregulowane za pomocą właściwych rozwiązań korporacyjnych, spisanych w ramach umowy wspólników oraz kontraktu menedżerskiego.

Sukcesor, jako wspólnik mniejszościowy i członek zarządu

Sytuacji, w których możliwe, a wręcz konieczne jest pogodzenie sprzedaży firmy z przekazaniem jej – przynajmniej w części – na rzecz przyszłych pokoleń, jest wiele. Należy pamiętać, że dobrze przeprowadzony proces sukcesji powinien być rozłożony w czasie koniecznym do wdrożenia następców przedsiębiorcy w annały biznesu. Można zatem wyobrazić sobie sytuację, w której potencjalny inwestor, zainteresowany zakupem firmy, pojawi się już w trakcie takiego procesu, w momencie w którym sukcesor przejął już większość obowiązków zarządczych w rodzinnym przedsiębiorstwie, a nestorzy – pomimo zachowania uprawnień właścicielskich – nie angażują się już w bieżącą działalność firmy. W takiej sytuacji inwestor – w szczególności podmiot spoza grona inwestorów branżowych, często nie znający specyfiki rynku, na którym funkcjonuje przedsiębiorstwo, może być skłonny rozważyć pozostawienie w firmie sukcesora, jako mniejszościowego wspólnika oraz członka zarządu. W omawianym scenariuszu Inwestor nabędzie bowiem kontrolny pakiet udziałów, który umożliwi mu nieskrępowane podejmowanie decyzji, co do działalności operacyjnej, a brak przejęcia 100% udziałów firmy rekompensować będzie możliwość korzystania z wiedzy sukcesora o bieżącej działalności firmy i jej otoczeniu biznesowym.

Decyzja o pozostaniu sukcesora w firmie może mieć także pozytywny wpływ na relacje kadry zarządzającej z pracownikami przedsiębiorstwa po jego sprzedaży. Należy bowiem zauważyć, iż często pracownicy firmy rodzinnej to osoby zatrudnione w niej od wielu lat i towarzyszące jej na każdym etapie rozwoju. Często mogą oni dysponować wiedzą o specyfice działalności firmy, której nie posiada inwestor, co może prowadzić do potencjalnych konfliktów. Pozostawienie w firmie „znajomej twarzy” będącej swego rodzaju pomostem pomiędzy starym i nowym może sprzyjać efektywnemu transferowi kontroli nad organizacją.

Pozostawienie sukcesorów w przedsiębiorstwie może być elementem decyzji właściciela. Nestor, kierując się chęcią zabezpieczenia funkcjonowania firmy – będącej dziełem jego życia – w przyszłości, jak również przez wzgląd na interes swoich następców, może uzależnić podjęcie rozmów o sprzedaży przedsiębiorstwa od deklaracji inwestora, iż przynajmniej przez pewien okres od transakcji zagwarantuje dalszy udział sukcesorów w firmie będącej przedmiotem sprzedaży.       

Na marginesie warto zaznaczyć, że pozostanie w rodzinnym biznesie po jego sprzedaży jest – co do zasady – korzystne dla sukcesora. Rozwój rodzinnego biznesu przez doświadczonego inwestora może się bowiem wiązać z perspektywą uzyskania w przyszłości wyższej ceny za udziały pozostającego w nim członka rodziny. Nadto sukcesor może być zmotywowany aby pozostać w spółce z uwagi na możliwość zdobycia cennego doświadczenia, jak również z uwagi na możliwość kontynuowania dziedzictwa rodzinnego.

Umowa wspólników

W sytuacji, w której sukcesor pozostaje w firmie rodzinnej po jej sprzedaży, jako udziałowiec mniejszościowy, koniecznym jest precyzyjne uregulowanie jego relacji z inwestorem. Wzajemne prawa i obowiązki wspólników w ramach realizowanego przedsięwzięcia biznesowego powinny zostać spisane w formie umowy wspólników, której zawarcie powinno stanowić jeden z elementów zamknięcia transakcji sprzedaży firmy rodzinnej.

W pierwszej kolejności wskazać należy, iż postanowienia umowy wspólników powinny określać elementy ładu korporacyjnego spółki po transakcji, do których należą m.in. skład zarządu spółki (oraz rady nadzorczej, jeżeli taki organ miałby zostać powołany) oraz sposób jego powoływania, jak również zasady odbywania zgromadzenia wspólników spółki oraz katalog czynności, których dokonanie przez spółkę uzależnione jest od uzyskania zgody zgromadzenia wspólników lub rady nadzorczej. Ten ostatni element ma w omawianym przypadku znaczenie szczególne. Co do zasady, inwestor jest zainteresowany nabyciem większościowego pakietu udziałów spółki, a co za tym idzie powinien mieć możliwość wywierania decydującego wpływu na jej działalność. Sukcesor natomiast – z reguły – pozostaje wspólnikiem mniejszościowym. Nie oznacza to jednak, iż powinien on zostać pozbawiony jakiegokolwiek wpływu na podejmowanie strategicznych decyzji dotyczących spółki. Umowa wspólników powinna bowiem być wyważona i uwzględniać zarówno uprawnienia inwestora, wynikające z jego pozycji, jako wspólnika większościowego, jak również zabezpieczać interesy sukcesora będącego mniejszościowym udziałowcem. Ochrona interesów wspólnika mniejszościowego może być realizowana w szczególności poprzez wprowadzenie do umowy katalogu czynności, których realizacja wymaga zgody obu wspólników. Do czynności takowych należy w szczególności zaliczyć podejmowanie uchwał w przedmiocie zmiany umowy spółki lub istotnych jej postanowień, jak również rozwiązania spółki, podwyższenia lub obniżenia jej kapitału zakładowego, czy też podejmowanie decyzji w przedmiocie zbywania lub obciążania przedsiębiorstwa spółki lub jego kluczowych aktywów. Katalog wspomnianych czynności powinien każdorazowo uwzględniać zarówno specyfikę branży, w której działa dany podmiot, jak również rolę, jaką sukcesor pełni w jego strukturach.

Poza elementami ładu korporacyjnego umowa wspólników powinna określać także zasady zbywania udziałów przez jej wspólników. Co do zasady inwestor, zainteresowany utrzymaniem zaangażowania sukcesora w realizowane przedsięwzięcie biznesowe w danym okresie czasu, będzie oczekiwał, iż możliwość zbycia udziałów przysługujących sukcesorowi w tym okresie będzie wyłączona. Jednocześnie po upływie przedmiotowego okresu racjonalnie działający inwestor powinien mieć zagwarantowane prawo pierwokupu udziałów mniejszościowego wspólnika, gdyby ten zamierzał takowe udziały sprzedać. Umowa wspólników może również przewidywać szereg praw opcyjnych, przysługujących wspólnikom w związku ze zbywaniem udziałów, w tym prawo sukcesora do żądania od inwestora, aby ten wykupił mniejszościowy pakiet udziałów, jak również prawo inwestora do żądania sprzedaży przez sukcesora przysługującego mu pakietu udziałów na jego rzecz lub na rzecz określonej osoby trzeciej. W każdym przypadku umowa wspólników powinna w sposób niebudzący wątpliwości określać cenę, bo jakiej powinien następować wykup udziałów przysługujących wspólnikowi mniejszościowemu. Nadto omawiana umowa powinna określać zasady spłaty spadkobierców sukcesora.

Umowa wspólników to stosunkowo złożony dokument, a właściwe sformułowanie jego postanowień oraz ich późniejsze przeniesienie na grunt umowy spółki może mieć kluczowe znaczenie dla należytego zabezpieczenia interesów obu wspólników spółki po transakcji, jak również na kształtowanie ich wzajemnych relacji podczas realizacji wspólnego przedsięwzięcia biznesowego.

Kontrakt menedżerski

W odróżnieniu od umowy wspólników, która reguluje wzajemne relacje pomiędzy sukcesorem i inwestorem, jako wspólnikami spółki, kontrakt menedżerski odnosi się do relacji pomiędzy spółką a członkiem rodziny, który pozostaje w firmie po jej sprzedaży, jako osoba nią zarządzająca lub biorąca udział w zarządzaniu.

Kontrakt menedżerski powinien regulować w szczególności prawa i obowiązki sukcesora, jako osoby prowadzącej sprawy spółki, jego odpowiedzialności względem spółki za działania wykonywane na jej rzecz, jak również określać wynagrodzenie przysługujące sukcesorowi z tego tytułu. Inwestor natomiast powinien w szczególności zadbać o uregulowanie we wspomnianym dokumencie zasad poufności, jak również zakazu konkurencji obowiązującego sukcesora względem działalności spółki.

Sprzedaż firmy rodzinnej nie wyklucza pozostania w jej strukturach sukcesorów, którzy mogą pełnić rolę wspólników mniejszościowych oraz członków organów w dotychczasowej spółce rodzinnej po jej przejęciu przez inwestora. Za takim ukształtowaniem transakcji przemawiać może wiedza sukcesora na temat rynku, na którym dane przedsiębiorstwo funkcjonuje oraz znajomość otoczenia biznesowego spółki, jak i osobiste relacje z jej kontrahentami lub pracownikami. Wzajemne relacje pomiędzy inwestorem a sukcesorem pozostającym w spółce, jak również pomiędzy spółką a sukcesorem powinny zostać uregulowane za pomocą właściwych rozwiązań korporacyjnych spisanych w ramach umowy wspólników oraz kontraktu menedżerskiego. Doradcy Grant Thornton posiadają doświadczenie i wiedzę, wypracowaną w praktyce, podczas realizacji szeregu transakcji dotyczących sprzedaży biznesu. Nasi eksperci zapewniają kompleksowe wsparcie na wszystkich etapach zakupu lub sprzedaży firmy, w tym w szczególności wsparcie w wypracowaniu i negocjacjach dokumentów transakcyjnych, uwzględniając specyfikę danej transakcji oraz konieczność należytego zabezpieczenia interesów stron.  

Artykuł Trzecia droga. Czy da się pogodzić sprzedaż firmy z sukcesją? pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.