Podsumowanie

• Co do zasady, w przypadku śmierci wspólnika spółki cywilnej, jego członkostwo w spółce cywilnej wygasa. Jednakże, wspólnicy mogą wspólnie postanowić o innym rozwiązaniu, poprzez wprowadzenie do umowy spółki odpowiedniego zapisu, przewidującego, że spadkobiercy zmarłego wspólnika wejdą do spółki na jego miejsce.
• Ustanowienie zarządcy sukcesyjnego pozwala na wejście do spółki spadkobierców zmarłego wspólnika, nawet przy braku zastrzeżenia odpowiedniego zapisu w umowie spółki.
• Celem wprowadzenia instytucji zarządu sukcesyjnego udziału w spółce jest ułatwienie wykonywania praw i obowiązków zmarłego wspólnika w przypadku niepewności co do kręgu spadkobierców oraz w przypadku wielości spadkobierców, którzy mogą, jak to często bywa, pozostawać w konflikcie.

Spółka cywilna

Spółka cywilna, wbrew swojej nazwie, nie jest osobą prawną ani inną, nieposiadającą osobowości prawnej, jednostką organizacyjną. Jest ona umową, w której, zgodnie z Kodeksem cywilnym (art. 860 §1 KC) wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów.

Spółka cywilna nie jestem zatem podmiotem który podlegałby wpisowi do CEIDG lub do KRS, mimo iż w pewnych przypadkach – m.in. na gruncie podatkowym – ma ona zdolność do działania (np. zdolność podatkową). Jednakże jej wspólnicy, będący osobami fizycznymi, podlegają wpisowi do CEIDG. Zatem, na wypadek śmierci takiego wspólnika może zostać ustanowiony zarząd sukcesyjny, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw (dalej jako: „Ustawa o zarządzie sukcesyjnym”). Na tak zarysowanym tle, można zatem zadać pytanie, jak ustanowiony zarządca sukcesyjny wpływa na sytuację spółki cywilnej, której wspólnikiem był zmarły przedsiębiorca? Ustawa o zarządzie sukcesyjnym nie pozostawia tej kwestii bez odpowiedzi regulując następstwa śmierci wspólnika.

Śmierć wspólnika spółki cywilnej

Co do zasady, w przypadku śmierci wspólnika spółki cywilnej, jego  członkostwo w spółce cywilnej wygasa. Dzieje się tak z uwagi na fakt, iż prawa i obowiązki wspólnika, jako ściśle związane z jego osobą, nie wchodzą w skład masy spadkowej. Jednakże, wspólnicy mogą wspólnie postanowić o innym rozwiązaniu, poprzez wprowadzenie do umowy spółki odpowiedniego zapisu.

Zgodnie z Kodeksem cywilnym, w umowie spółki cywilnej może pojawić się zastrzeżenie, że spadkobiercy zmarłego wspólnika wejdą do spółki na jego miejsce. W takim wypadku, spadkobiercy powinni wskazać spółce jedną osobę, która będzie wykonywała ich prawa.

Wpływ ustanowienia zarządcy sukcesyjnego na śmierć wspólnika

W przypadku śmierci wspólnika spółki cywilnej, który jako przedsiębiorca postanowił o ustanowieniu zarządu sukcesyjnego bądź zadbały o jego ustanowienie uprawione osoby drogi działania, przewidziane przez ustawodawcę, są dwie. O tym, która z nich będzie miała zastosowanie, decyduje to, czy umowa spółki zawierała zastrzeżenie o wejściu spadkobierców do spółki cywilnej na miejsce zmarłego wspólnika.

Jeżeli w umowie pojawił się zapis o wejściu spadkobierców na miejsce zmarłego wspólnika, a zarząd sukcesyjny został ustanowiony, prawa spadkobierców w spółce wykonuje zarządca sukcesyjny. Jeżeli natomiast w umowie nie pojawił się powyższy zapis, ale zarząd sukcesyjny został ustanowiony, z chwilą śmierci wspólnika spadkobiercy wchodzą do spółki na jego miejsce, jeżeli pozostali wyrażą na to zgodę. Zarządca sukcesyjny niezwłocznie po ustanowieniu zarządu, zawiadamia o tym pozostałych wspólników. Brak wniesienia przez nich sprzeciwu na piśmie w terminie 14 dni od dnia otrzymania zawiadomienia, oznacza domniemaną zgodę na jego działanie.

Ustawa o zarządzie sukcesyjnym wprowadza zatem furtkę dla utrzymania udziału zmarłego wspólnika w sytuacji, gdy umowa spółki nie przewidziała wejścia do niej spadkobierców. Zarząd sukcesyjny ustanowiony dla wspólnika otwiera drogę do zachowania, w omawianym przypadku, członkostwa w spółce.

Przedmiot zarządu sukcesyjnego

Podczas gdy, w przypadku śmierci przedsiębiorcy ustanowiony zarządca sukcesyjny zarządza przedsiębiorstwem w spadku, w przypadku śmierci wspólnika spółki cywilnej, przedmiotem zarządu nie jest całe przedsiębiorstwo prowadzone przez wspólników spółki cywilnej, a jedynie udział zmarłego wspólnika w spółce, a zatem jego prawa i obowiązki.

Przydatność ustanowienia zarządcy sukcesyjnego

Przydatność ustanowienia zarządcy ujawnia się przede wszystkim w sytuacji braku pewności co do tego, kto w rzeczywistości jest spadkobiercą wspólnika. Ustalenie tego faktu niekiedy bywa problematyczne i skomplikowane a zatem również czasochłonne. Wpływa to ostatecznie na możliwość decydowania przez pozostałych wspólników spółki cywilnej, którzy mogą mieć wątpliwości, czy powinni działać razem ze zgłaszającym się spadkobiercą czy może samodzielnie. Celem wprowadzenia instytucji zarządu sukcesyjnego udziału w spółce jest ułatwienie wykonywania praw i obowiązków zmarłego wspólnika w przypadku niepewności co do kręgu spadkobierców oraz w przypadku wielości spadkobierców, którzy mogą przecież, jak to często bywa, pozostawać w konflikcie.

Ponadto, zarząd sukcesyjny otwiera furtkę do utrzymania udziału wspólnika, nawet w razie nie zastrzeżenia odpowiedniej klauzuli w umowie spółki. Mianowicie, możliwe jest ustanowienie zarządcy i tym samym zastąpienie odpowiedniej klauzuli w umowie spółki  zgodą pozostałych wspólników na wstąpienie do spółki. Zatem ustanowienie zarządu sukcesyjnego niejako pozwala na obejście braku zastrzeżenia w samej umowie klauzuli umożliwiającej wstąpienie do spółki spadkobierców zmarłego przedsiębiorcy. Niemniej, warto takie zastrzeżenie wprowadzić do umowy spółki, gdyż pozwoli to działać zarządcy sukcesyjnemu już z chwilą jego ustanowienia, bez konieczności oczekiwania na zgodę pozostałych wspólników.

Dwuosobowa spółka cywilna

Szczególnie ważne jest ustanowienie zarządcy sukcesyjnego w przypadku wspólników dwuosobowych spółek cywilnych. Wynika to z faktu, iż w przypadku śmierci jednego z tych wspólników, co do zasady spółka cywilna ulega rozwiązaniu. Oczywiście, również w tym przypadku, możliwe jest wprowadzenie klauzuli dziedziczności udziału, która pozwala na utrzymanie spółki poprzez wejście w miejsce zmarłego wspólnika jego spadkobierców. Niemniej, ustanowienie zarządu sukcesyjnego zachowuje byt spółki, nawet w przypadku gdyby na zasadach ogólnych ulegała rozwiązaniu (właśnie z powodu braku klauzuli dziedziczności).

Dlaczego warto zaplanować sukcesję w spółce cywilnej?

Zaplanowanie sukcesji w spółce cywilnej jest szczególnie ważne z uwagi na to, że istotą tej formy działalności jest wspólne przedsięwzięcie grupy osób darzących się wzajemnym zaufaniem. Zaplanowana wcześniej i konsekwentnie realizowana edukacja sukcesorów, jak również wybór odpowiedniej osoby reprezentującej wspólne prawa do czasu ich wejścia do spółki (tj. zarządcy sukcesyjnego) jest rozwiązaniem lepszym niż sprowadzenie sukcesji do nauki „na żywym organizmie” dopiero w następstwie otwarcia spadku.

Jedynie połowiczne zaplanowanie sukcesji, a zatem wprowadzenie zapisu o wstąpieniu do spółki spadkobierców, przy zaniechaniu ustanowienia zarządcy sukcesyjnego może rodzić niepożądane konsekwencje związane z koniecznością wyboru przez spadkobierców osoby, która będzie wykonywała ich prawa. Takie rozwiązanie tylko pozornie wydaje się proste, ponieważ w razie konfliktów między spadkobiercami i niepewności co do ich kręgu, wybór takiej osoby nie będzie łatwy. Bardziej optymalnym rozwiązaniem wydaje się wprowadzenie w to miejsce zarządcy sukcesyjnego, który, przy dobrym zaplanowaniu sukcesji, będzie odpowiednio przygotowany do pełnionej roli i pozwoli przygotować grunt na wejście do spółki sukcesorów.

Artykuł Zarząd sukcesyjny i jego rola w planowaniu sukcesji w spółce cywilnej pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

Podsumowanie

• Dokonane za życia spadkodawcy darowizny co do zasady obowiązkowo podlegają doliczeniu do podstawy ustalenia zachowku.
• Darowizny podlegają również zaliczeniu na poczet wartości majątku spadkowego przypadającemu danemu spadkobiercy, spadkodawca może jednak zwolnić spadkobiercę z tego obowiązku.

Darowizna a zachowek

W praktyce spadkodawca może w testamencie zapisać swój majątek innym osobom, niż osoby najbliższe (zstępni, małżonek, rodzice). W takim wypadku najbliżsi spadkodawcy, którzy byliby powołani do dziedziczenia na podstawie ustawy, będą mogły domagać się od spadkobierców pokrycia należnego im zachowku czyli części udziału spadkowego, który przypadłby im na podstawie dziedziczenia ustawowego. Warto wiedzieć, że na wysokość należnego jego najbliższym zachowku mają wpływ dokonane za życia spadkodawcy darowizny

Podstawą ustalania zachowku (substratem zachowku) jest bowiem czysta wartość spadku (czyli aktywa spadku pomniejszone o pasywa – długi spadkowe), powiększona o darowizny dokonane jeszcze za życia spadkodawcy oraz dokonane przez niego zapisy windykacyjne, zarówno na rzecz osób uprawnionych do zachowku, innych osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych, jak i osób trzecich.

Spadkodawca nie może wyłączyć określonych darowizn od obowiązku ich doliczenia do wartości spadku dla potrzeb ustalenia zachowku. Taka regulacja ma na celu ochronę osób uprawnionych do zachowku przed niekorzystnym dla nich pomniejszeniem przez spadkodawcę jego majątku jeszcze za życia w drodze darowizn na rzecz osób trzecich, z pokrzywdzeniem osób uprawnionych do zachowku. Dzięki obowiązkowi doliczenia darowizn do wartości spadku z perspektywy uprawnionych nie ma znaczenia, czy spadkodawca określone składniki majątku przeznaczył osobom trzecim w testamencie, czy jeszcze za życia przekazał w formie darowizny, ponieważ takie przysporzenia (z wyjątkiem kilku rodzajów darowizn określonych przepisami kodeksu cywilnego) są wliczane do podstawy ustalenia należnego im zachowku.

Z drugiej strony darowizny dokonane na rzecz uprawnionych do zachowku pomniejszają należny im zachowek, ponieważ darowizny otrzymane przez uprawnionego do zachowku od spadkodawcy podlegają zaliczeniu na poczet należnego mu zachowku bez względu na czas ich dokonania, jeżeli zostały wliczone do podstawy ustalenia zachowku. Ustalając wielkość roszczenia uprawnionego o zachowek, należy więc od ustalonej wcześniej wielkości prawa do zachowku odjąć wartość otrzymanych przez uprawnionego darowizn.

Wpływ darowizny na dział spadku

Dokonane przez spadkodawcę darowizny mają również wpływ na dział spadku, czyli na rozdysponowanie między spadkobierców poszczególnych składników majątku spadkodawcy. Ma to miejsce wyłącznie w przypadkach, w których doszło do dziedziczenia ustawowego i dział spadku następuje między zstępnymi spadkodawcy albo między jego zstępnymi i małżonkiem. W takim wypadku każdy z tych spadkobierców zobowiązany jest zaliczać na poczet schedy spadkowej (wartości majątku spadkowego przypadającego danemu spadkobiercy) otrzymane przez niego od spadkodawcy darowizny i zapisy windykacyjne. Następuje to w ten sposób, że wartość darowizn lub zapisów windykacyjnych dolicza się do spadku lub do części spadku, która ulega podziałowi między spadkobierców zoobowiązanych wzajemnie do zaliczenia, po czym oblicza się schedę spadkową każdego z tych spadkobierców, a następnie każdemu z nich zalicza się na poczet jego schedy wartość darowizny lub zapisu windykacyjnego podlegających zaliczeniu.

Przykładowo jeśli wartość spadku podlegającego działowi wynosi 100.000,00 zł, do dziedziczenia ustawowego powołanych jest dwóch zstępnych, a jeden z nich otrzymał za życia spadkodawcy darowiznę w wysokości 20.000,00 zł, scheda spadkowa każdego z nich wyniesie 60.000,00 zł. Obdarowany w ramach działu spadku otrzyma jedynie 40.000,00 zł, ponieważ otrzymana przez niego darowizna zostanie zaliczona na przypadającą mu część majątku spadkowego.

Doliczenie do schedy spadkowej bez wpływu na zachowek

Celem doliczania darowizn do schedy spadkowej jest to aby w braku odmiennej woli spadkodawcy, wszyscy zstępni i małżonek otrzymali nieodpłatne świadczenia z majątku spadkodawcy w wysokości, jaka wynikałaby z zasad dziedziczenia ustawowego.

Główna różnica między przepisami o zaliczaniu darowizn na potrzeby działu spadku i zachowku polega na tym, że w przypadku działu spadku spadkodawca może swoim oświadczeniem (zamieszczonym np. w treści darowizny lub testamentu) obowiązek takiego zaliczenia wyłączyć, podczas gdy w przypadku przepisów o zachowku zaliczanie darowizny jest obowiązkowe i nie może zostać wyłączone wolą spadkodawcy.

Zwolnienie z obowiązku doliczenia darowizny do schedy spadkowej nie ma więc wpływu na obowiązek jej doliczenia do podstawy ustalania zachowku, a dokonane za życia spadkodawcy darowizny nie zmniejszą kwoty będącej podstawą należnego uprawnionym zachowku. Zwolnienie obdarowanego przez spadkodawcę z obowiązku zaliczenia darowizny na schedę spadkową pozwoli mu natomiast uzyskać majątek spadkowy o większej wartości, niż w sytuacji gdy takiego zwolnienia by nie było.

Dokonując darowizn zarówno na rzecz najbliższych, jak i na rzecz osób trzecich, warto pamiętać, że mogą mieć one wpływ na wysokość spadku, który otrzymają spadkobiercy, jak i na wysokość zachowku należnego osobom uprawnionym do jego otrzymania.

Artykuł Jak darowizna może wpłynąć na wysokość spadku? pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

Podsumowanie

• Firmy działające w formie jednoosobowych działalności gospodarczych są szczególnie podatne na trudności związane ze zmianą pokoleniową. Część z nich da się wyeliminować dzięki powołaniu zarządcy sukcesyjnego.
• Zarząd sukcesyjny umożliwia zachowanie ciągłości decyzyjnej w firmie. Jego istotą jest wskazanie osoby zarządzającej przedsiębiorstwem do czasu przejęcia sterów przez spadkobierców.

Sukcesja w JDG – czy taka straszna?

Wielu przedsiębiorców, koncentrując się na co dzień na bieżących sprawach biznesowych nie zastanawia się nad skutkami nieprzygotowanej sukcesji swojej firmy. Dlatego na samym początku należy odpowiedzieć sobie na pytanie z czym wiąże się nieprzygotowana sukcesja firmy działającej jako JDG.

Dziedziczenie firmy prowadzonej jako JDG, niepoprzedzone żadnymi przygotowaniami, prowadzi do serii problemów organizacyjnych, które mogą doprowadzić nawet do upadku całego biznesu. Jest tak dlatego, że z chwilą śmierci przedsiębiorcy, z obrotu prawnego znika osoba będąca podmiotem wszelkich praw i obowiązków związanych z firmą, w tym także stroną wszelkich umów. Przedsiębiorstwo nie jest przecież żadną samodzielną organizacją, lecz pozostaje ściśle związane z osobą przedsiębiorcy. Brak zabezpieczenia firmy na wypadek sukcesji może więc, przede wszystkim, spowodować paraliż decyzyjny.

W czym pomaga zarząd sukcesyjny?

Celem istnienia zarządu sukcesyjnego jest właśnie zachowanie ciągłości decyzyjnej w przedsiębiorstwie, pomimo śmierci właściciela, przynajmniej do czasu zakończenia postępowania spadkowego. Nie jest tajemnicą, że od momentu śmierci przedsiębiorcy do rzeczywistego objęcia po nim władzy w firmie mogą minąć długie miesiące, a w krańcowych przypadkach nawet lata. Ten drugi scenariusz dotyczy przede wszystkim sytuacji, gdy sukcesorzy nie są w stanie porozumieć się co do działu spadku.

Ustanowienie zarządu sukcesyjnego powoduje, że od momentu śmierci przedsiębiorcy do dnia zakończenia postępowania spadkowego, zarządca posiada uprawnienie do zarządzania firmą; jest ustawowo umocowany do dokonywania wszelkich czynności sądowych i pozasądowych związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Zarządca samodzielnie podejmuje decyzje z zakresu zwykłego zarządu, natomiast czynności przekraczające zwykły zarząd, wymagają zgody wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, a w braku takiej zgody – zezwolenia sądu.

W praktyce oznacza to, że czynności związane z codziennym działanie przedsiębiorstwa leżą w gestii zarządcy sukcesyjnego. Tak więc tzw. „day-to-day business” firmy jest zabezpieczony. Tylko czynności o charakterze nadzwyczajnym, za jakie uznaje się np. zaciągnięcie ponadstandardowo wysokich zobowiązań, rozporządzenie prawami o znacznej wartości czy też nabywanie i zbywanie nieruchomości, wymagają zgody spadkobierców. Dzięki temu z jednej strony działalność operacyjna firmy pozostaje niezagrożona, z drugiej natomiast spadkobiercy chronieni są przed zbytnią samowolą lub nadużyciami ze strony zarządcy.

Jak powołać zarządcę sukcesyjnego?

Zarządcę sukcesyjnego można powołać zarówno za życia przedsiębiorcy jak i po jego śmierci.

Powołanie zarządu sukcesyjnego za życia przedsiębiorcy wymaga złożenia przez przedsiębiorcę oświadczenia w tej sprawie oraz wyrażenia przez zarządcę zgody na przyjęcie funkcji. Oba powyższe oświadczenia wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności. Następnie powołanie zarządcy sukcesyjnego należy zgłosić do CEIDG. Co istotne, samo złożenie oświadczeń bez przedsiębiorcę i zarządcę, bez zgłoszenia ich do CEIDG nie powoduje powstania zarządu sukcesyjnego. Jeżeli zatem przedsiębiorca powołał zarządcę, a ten na powołanie wyraził zgodę, lecz nie zgłoszono tego faktu do CEIDG, to w przypadku śmierci przedsiębiorcy powołanie uznaje się za niedokonane i jest możliwe wyłącznie przez spadkobierców w odrębnym trybie opisanym poniżej. Spadkobiercy nie są jednak zobligowani do wyboru tej samej osoby.

Powołanie zarządcy po śmierci przedsiębiorcy wymaga zgody spadkobierców, którym łącznie przysługuje udział w spadku na poziomie 85%.  Oświadczenia w tym przedmiocie wymagają formy aktu notarialnego i to na notariuszu ciąży także obowiązek zgłoszenia zarządcy do CEIDG. Co istotne, ustanowienie zarządu sukcesyjnego po śmierci przedsiębiorcy może zostać dokonane wyłącznie w terminie dwóch miesięcy od daty śmierci przedsiębiorcy. Pomimo wskazanej wyżej możliwości ustanowienia zarządu sukcesyjnego po śmierci przedsiębiorcy, zdecydowanie warto zainteresować się powołaniem zarządcy jeszcze za życia. Jest tak z dwóch powodów. Po pierwsze, to sam właściciel wie najlepiej komu powinien powierzyć administrowanie swoją firmą przed objęciem sterów przed spadkobierców. To on najlepiej zna swoje otoczenie oraz jest w stanie podjąć decyzję komu należy powierzyć tę wymagającą wiedzy i umiejętności funkcję, nie wspominając już o kwestii zaufania. Po drugie natomiast, zawsze istnieje ryzyko, że spadkobiercy nie będą w stanie porozumieć się co do osoby zarządcy, w przypadku próby powołania go po śmierci przedsiębiorcy. Sprawy nie ułatwia z pewnością wspomniany wyżej ustawowy próg 85%. Obrazowo rzecz ujmując, w przypadku pięciu spadkobierców, z których każdy posiada równy udział w spadku, zgodę na powołanie konkretnej osoby musi wyrazić czworo z nich. W przypadku natomiast czwórki spadkobierców, zgoda musi być jednomyślna.

Kto może być zarządcą sukcesyjnym?

Niemalże każdy. Na zarządcę sukcesyjnego powołać można każdą osobę fizyczną posiadającą pełną zdolność do czynności prawnych. W gruncie rzeczy zatem każda osoba pełnoletnia, która nie została ubezwłasnowolniona, może pełnić tę funkcję. Jedynym ograniczeniem jest orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej na podstawie przepisów prawa upadłościowego lub środka karnego lub zabezpieczającego w postaci prowadzenia określonego typu działalności gospodarczej, obejmującego działalność gospodarczą wykonywaną przez przedsiębiorcę lub działalność w zakresie zarządu majątkiem.

W praktyce zatem funkcję zarządcy może pełnić prawie każda osoba. Tyle przynajmniej mówią na ten temat przepisy prawa. W praktyce jednak wybór zarządcy jest o wiele bardziej skomplikowany, ponieważ wymaga obdarzenia określonej osoby zaufaniem, uwzględnienia jej indywidualnych predyspozycji, a także potencjalnych przyszłych relacji ze spadkobiercami. Nie ma przy tym żadnych przeciwwskazań, aby zarządcą stał się jeden ze spadkobierców. Wartym rozważenia rozwiązaniem jest powołanie na zarządcę sukcesyjnego osoby, pełniącej na co dzień w firmie funkcję prokurenta. Z reguły bowiem prokurenci są osobami zaufanymi, mającymi szeroką wiedzę o większości aspektów działalności firmy, a także posiadającymi odpowiednie zdolności zarządcze i autorytet wśród pracowników. Co istotne, przedsiębiorca może zastrzec, że z chwilą jego śmierci określony prokurent automatycznie stanie się zarządcą sukcesyjnym. Powołanie zarządcy w tym trybie wymaga zgody prokurenta i zgłoszenia do CEIDG.

W celu uniknięcia sporów kompetencyjnych, prawo dopuszcza pełnienie funkcji zarządcy sukcesyjnego wyłącznie przez jedną osobę.

Ustanowienie zarządu sukcesyjnego powinno być kluczowym elementem planowania sukcesji biznesu dla przedsiębiorców prowadzących działalność w formie JDG. W celu zapewnienia ciągłości operacyjnej firmy i niedopuszczenia do paraliżu decyzyjnego, warto powołać zarządcę jeszcze za życia przedsiębiorcy.

Artykuł Na czym polega zarząd sukcesyjny? pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

Podsumowanie

• Zarządca sukcesyjny, nie musi być w żadnym stopniu spokrewniony z przedsiębiorcą ani posiadać praw do składników przedsiębiorstwa.
• W sprawach bieżących (tj. „zwykłego zarządu”) zarządca sukcesyjny działa samodzielnie. W przypadku spraw o doniosłym znaczeniu (tj. „przekraczających zwykły zarząd”) musi on uzyskać zgodę właścicieli przedsiębiorstwa w spadku bądź zezwolenie sądu na dokonanie czynności.
• Za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku solidarną odpowiedzialność ponoszą właściciele przedsiębiorstwa w spadku. Natomiast zakres odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego jest w znacznym stopniu ograniczony. Co do zasady nie ponosi on odpowiedzialności za zobowiązania zaciągnięte na rachunek przedsiębiorstwa w spadku.

Funkcjonowanie przedsiębiorstwa w spadku

Ustawa o zarządzie sukcesyjnym reguluje formę tymczasowego zarządzania przedsiębiorstwem po śmierci przedsiębiorcy przez zarządcę sukcesyjnego, co pozwala zapobiegać niekontrolowanej utracie bytu prawnego przez działalność gospodarczą w sytuacji śmierci przedsiębiorcy. Pozycja prawna zarządcy sukcesyjnego została przez nas opisana w jednym z poprzednich artykułów . Jest to osoba powoływana w celu sprawowania tymczasowego zarządu przedsiębiorstwem po jego śmierci. Powołanie zarządcy sukcesyjnego umożliwia płynne kontynuowanie prowadzonej przez przedsiębiorcę działalności gospodarczej.

Uprawnienia zarządcy sukcesyjnego w stosunku do przedsiębiorstwa nie są jednak nieograniczone – istotne kompetencje zostały bowiem przyznane właścicielom przedsiębiorstwa w spadku.

Do kategorii osób będących „właścicielem przedsiębiorstwa w spadku” zaliczamy:

1. spadkobiercę tj. osobę, która zgodnie z prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia albo europejskim poświadczeniem spadkowym, nabyła składniki niematerialne i materialne, wchodzące w skład przedsiębiorstwa w spadku, na podstawie powołania do spadku z ustawy albo testamentu;
2. zapisobiercę windykacyjnego tj. osobę, która zgodnie z prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia albo europejskim poświadczeniem spadkowym, nabyła przedsiębiorstwo albo udział w przedsiębiorstwie na podstawie zapisu windykacyjnego;
3. małżonka przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku – w przypadku, gdy przedsiębiorstwo stanowiło w całości mienie przedsiębiorcy i jego małżonka;
4. nabywcę przedsiębiorstwa w spadku tj. osobę, która nabyła przedsiębiorstwo w spadku albo udział w przedsiębiorstwie w spadku bezpośrednio od jednej z osób, o których mowa wyżej;
5. podmiot, do którego wniesiono przedsiębiorstwo tytułem wkładu (np. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, do której wniesiono aport w postaci przedsiębiorstwa w spadku).

Pozycja właściciela i zarządcy w stosunku do zmarłego przedsiębiorcy

Pozycja właściciela i zarządcy nie jest jednakowa. Zarządca sukcesyjny, nie musi być w żadnym stopniu spokrewniony z przedsiębiorcą ani posiadać praw do składników przedsiębiorstwa. Wystarczy, że zostanie on do tej funkcji powołany w sposób zgodny z przepisami. Nie ma natomiast przeszkód aby jako zarządcę sukcesyjnego powołać jednego z właścicieli przedsiębiorstwa w spadku – funkcje te mogą być łączone.

Podział na czynności zwykłego zarządu i przekraczające zwykły zarząd

Zgodnie z art. 22 ust. 1 Ustawy, zarządca sukcesyjny dokonuje czynności zwykłego zarządu w sprawach wynikających z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku. Natomiast jeśli chodzi o czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu – zarządca dokonuje ich za zgodą wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku (albo w przypadku braku zgody – za zezwoleniem sądu).

Jak widać kluczowy jest zatem podział na „czynności zwykłego zarządu” i „czynności przekraczające zwykły zarząd”. O ile więc w sprawach bieżących czyli tzw. „zwykłego zarządu” zarządca sukcesyjny działa samodzielnie, o tyle w przypadku pozostałych musi on uzyskać dodatkową zgodę bądź zezwolenie.

Właściciele przedsiębiorstwa w spadku nie są zatem pozbawieni możliwości oddziaływania na losy przedsiębiorstwa. Zachowują oni prawo do podejmowania decyzji kluczowych dla jego bytu.

Wytyczenie granicy między czynnościami, których może dokonywać zarządca samodzielnie, a tymi, na które wpływ mają właściciele nie jest proste. Niemniej, można przyjąć, że czynności zwykłego zarządu to czynności bieżące służące utrzymaniu ciągłości w działalności przedsiębiorstwa, takie jak: przyjmowanie płatności, wystawianie faktur, czy sprzedaż towarów.

Natomiast, do czynności przekraczających zwykły zarząd kwalifikować należy czynności, które nie są związane z podejmowaniem bieżących decyzji, a które dotyczą kwestii o szczególnym znaczeniu dla przedsiębiorstwa takich jak chociażby sprzedaż jego składników (w tym nieruchomości, ale nie tylko) bądź samego przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części.

Przykładowo zatem, zarządca sukcesyjny nie będzie mógł samodzielnie postanowić o wniesieniu działalności zmarłego przedsiębiorcy do spółki. Dokonanie aportu zawsze wymagać będzie zgody właścicieli przedsiębiorstwa.

Jeżeli właściciele przedsiębiorstwa w spadku odmówią zarządcy zgody na dokonanie czynności, nie jest on pozbawiony możliwości działania. W takim wypadku może on bowiem wystąpić do właściwego sądu o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd. Po uzyskaniu takiego zezwolenia, mimo braku zgody właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, zarządca może dokonać czynności, na którą nie zgodzili się właściciele.

Odpowiedzialność za zobowiązania

Za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku solidarną odpowiedzialność ponoszą właściciele przedsiębiorstwa w spadku. Natomiast zakres odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego jest w znacznym stopniu ograniczony. Co do zasady nie ponosi on odpowiedzialności za zobowiązania zaciągnięte na rachunek przedsiębiorstwa w spadku. Ponosi on jedynie odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wskutek nienależytego wykonywania obowiązków, co stanowi w istocie odpowiedzialność na zasadzie winy. Zatem, jeśli zarządca wykonuje swoje obowiązki w sposób należyty, nie grożą mu z tego tytułu żadne konsekwencje.

Czy warto powoływać zarządcę?

Sukcesja jest o wiele prostsza, gdy jest zaplanowana. Dlatego też warto, będąc przedsiębiorcą, zadbać o tę kwestię jak najszybciej. Brak planu sukcesji jest jednym z najczęstszych błędów popełnianych przez przedsiębiorców (więcej na ten temat przeczytasz w naszym artykule).

Ustanowienie zarządcy sukcesyjnego umożliwia płynne kontynowanie działalności przedsiębiorstwa, zachowanie jego ciągłości i integralności, a jednocześnie nie powoduje, iż sukcesorzy – właściciele przedsiębiorstwa w spadku – zostają pozbawieni wpływu na prowadzenie tej działalności. Zachowują oni kompetencje do podejmowania kluczowych decyzji, a jednocześnie ich zgoda/działanie nie są konieczne do podejmowania bieżących czynności. Takie rozwiązanie zdecydowanie uproszcza zarządzanie przedsiębiorstwem w spadku i zapobiega pojawieniu się chaosu decyzyjnego przy wykonywaniu podstawowych, codziennych czynności przedsiębiorstwa.  

Pozycja zarządcy sukcesyjnego i właściciela przedsiębiorstwa w spadku jest zupełnie inna. Mają oni różne uprawnienia, a także inne są zasady i zakres ich odpowiedzialności. Kluczowym rozróżnieniem pozostaje wpływ na podejmowanie decyzji – podczas gdy, zarządca sukcesyjny podejmuje bieżące decyzje konieczne dla zachowania ciągłości działania przedsiębiorstwa, kompetencja właścicieli została ograniczona do podejmowania kluczowych dla przedsiębiorstwa działań.

Artykuł Właściciel przedsiębiorstwa w spadku kontra zarządca sukcesyjny pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

Podsumowanie

• Odpowiedzialność zarządcy sukcesyjnego za prowadzenie spraw przedsiębiorstwa w spadku nie jest taka sama jak odpowiedzialność właścicieli przedsiębiorstwa w spadku.
• Podstawą odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego jest powstanie szkody spowodowanej nienależytym wykonywaniem obowiązków.

Zarządca sukcesyjny a właściciele przedsiębiorstwa w spadku

Przedsiębiorstwo, rozumiane jako zespół składników materialnych i niematerialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej, po śmierci przedsiębiorcy staje się elementem masy spadkowej. Spadkobiercy zmarłego, czyli osoby, które zgodnie z prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia albo europejskim poświadczeniem spadkowym, nabyły majątek spadkowy, na podstawie powołania do spadku z ustawy albo testamentu albo nabyły przedsiębiorstwo albo udział w przedsiębiorstwie na podstawie zapisu windykacyjnego są określane mianem właścicieli przedsiębiorstwa w spadku. Ponadto, właścicielem przedsiębiorstwa w spadku może zostać również osoba, która:

• jest małżonkiem przedsiębiorcy, i której przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku z powodu wspólności majątkowej, a także
• osoba, która nabyła przedsiębiorstwo w spadku albo udział w przedsiębiorstwie w spadku.

Zatem właścicielem przedsiębiorstwa w spadku będzie osoba, która jest spadkobiercą zmarłego przedsiębiorcy albo w inny sposób nabędzie przedsiębiorstwo w spadku lub udział w nim.

Natomiast zarządcą sukcesyjnym jest osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, która po śmierci przedsiębiorcy, do czasu uporządkowania spraw spadkowych przejmuje prowadzenie przedsiębiorstwa w spadku. Zadaniem zarządcy sukcesyjnego jest przede wszystkim uregulowanie spraw dotyczących rozliczeń z pracownikami zatrudnionymi w przedsiębiorstwie zmarłego, spraw podatkowych i ZUS oraz relacji z kontrahentami.

Zarządcą sukcesyjnym może zostać właściciel przedsiębiorstwa w spadku, jak również osoba niezwiązana z przedsiębiorstwem ani z rodziną zmarłego. Należy przy tym rozróżnić funkcję zarządcy sukcesyjnego od właściciela przedsiębiorstwa w spadku nawet w sytuacji, w której ta sama osoba pełni obie te funkcje, bowiem status prawny instytucji zarządcy sukcesyjnego i właściciela przedsiębiorstwa w spadku nie jest tożsamy.

Odpowiedzialność zarządcy sukcesyjnego

Jak wspomniano powyżej, zarządcą sukcesyjnym może być także osoba spoza kręgu spadkobierców. Wiąże się z tym fakt, iż po uregulowaniu wszystkich spraw spadkowych dotyczących przedsiębiorstwa w spadku, zarządcy sukcesyjnemu nie przypadnie udział w nim. Taka okoliczność, w której zarządca sukcesyjny, będąca osobą trzecią, prowadzi sprawy cudzego przedsiębiorstwa w spadku i trzyma nad nim pieczę, nie otrzymując udziału w tym przedsiębiorstwie, została uwzględniona przez ustawodawcę w przepisach dotyczących odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego.

Zakres odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego w porównaniu do odpowiedzialności właścicieli przedsiębiorstwa w spadku jest w znacznym stopniu ograniczony. Naczelną regułą jest to, że zarządca sukcesyjny nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania zaciągnięte na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku. Takie ukształtowanie odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego wydaje się być słuszne z uwagi na charakter jego funkcji oraz okoliczności wskazane powyżej. Natomiast należy mieć na uwadze, iż wyłączenie odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego za zobowiązania zaciągnięte na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku, nie oznacza całkowitego braku odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego. Bowiem, jeżeli na skutek nienależytego wykonywania obowiązków przez zarządcę sukcesyjnego, powstanie szkoda, to zarządca sukcesyjny ponosi z tego tytułu odpowiedzialność odszkodowawczą. Co więcej, aktualne przepisy nie precyzują, kto może dochodzić od zarządcy sukcesyjnego wyrównania szkody. W konsekwencji należy przyjąć, iż uprawnionym do żądania naprawienia szkody wyrządzonej przez zarządcę sukcesyjnego jest każdy, kto poniósł szkodę; może być zarówno to właściciel przedsiębiorstwa w spadku, jak i np. wierzyciel.

Podstawą odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego jest powstanie szkody spowodowanej nienależytym wykonywaniem obowiązków. Z kolei nienależyte wykonywanie obowiązków może wynikać z umyślności albo nieumyślności, a także niedbalstwa. Ustawodawca tej kwestii nie precyzuje, jednak mając na uwadze profesjonalny charakter działalności zarządcy sukcesyjnego, wydaje się, iż jego odpowiedzialność może opierać się zarówno na zasadzie winy nieumyślnej, jak i umyślnej. Ponadto należy pamiętać, iż sam element winy nie przesądza o odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego, bowiem konieczne jest wystąpienie szkody i istnienie związku przyczynowego między wykonywaniem obowiązków zarządcy sukcesyjnego a powstałą szkodą.

Co istotne, jeżeli zarządca sukcesyjny został powołany z naruszeniem przepisów ustawy, mimo to nie jest on zwolniony z odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę. Jego odpowiedzialność w takim przypadku kształtuje się analogicznie jak przy prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia. W dodatku osoba, która będąc do tego nieuprawniona lub działając w złej wierze przyczyniła się do ustanowienia zarządcy sukcesyjnego, za szkodę wyrządzoną przez zarządcę sukcesyjnego ponosi odpowiedzialność solidarną razem z nim.

Celem instytucji zarządu sukcesyjnego jest ułatwienie następcom kontynuowanie działalności zmarłego przedsiębiorcy. Funkcja zarządcy sukcesyjnego cechuje się profesjonalizmem i w związku z tym dosyć surowa odpowiedzialność za szkody spowodowane nienależytym wykonywaniem obowiązków wydaje się uzasadniona. Słusznie jednak od odpowiedzialności za prowadzenie spraw przedsiębiorstwa w spadku nie zostali wyłączeni właściciele przedsiębiorstwa w spadku, czyli osoby, które co do zasady nie zarządzają na bieżąco przedsiębiorstwem w spadku.

Artykuł Jaką odpowiedzialność ponosi zarządca sukcesyjny? pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

W wielu procesach związanych z przygotowaniem i wdrożeniem procesu sukcesji w firmach rodzinnych jednym z kluczowych zagadnień jest zaplanowanie sukcesji zarządzania/sukcesji władzy rozumianej jako transfer wizji strategicznej prowadzenia biznesu, ale również transfer operacyjnego zarządzania firmą. Dotyczy to szerokiego spektrum mechanizmów, metod, rozwiązań, które niejednokrotnie najpierw trzeba sobie uświadomić, zidentyfikować, a potem – przemyśleć i ukształtować na nowo, adekwatnie do przyjętego rozwiązania sukcesyjnego. Dlaczego? Ponieważ gdy z firmy planuje odejść bądź odchodzi Założyciel, najczęściej jednocześnie długoletni zarządzający biznesem, który od samego początku wyznaczał wizję, cele do osiągnięcia, wdrażał przedsięwzięcia rozwojowe, budował relacje z partnerami w biznesie i który równolegle często w jednoosobowo podejmował większość decyzji w poszczególnych obszarach działania firmy, pojawia się wielki znak zapytania w jaki sposób to wszystko ma dalej „chodzić”. I wielka obawa, czy to w ogóle jest możliwe do przeprowadzenia. Jakie kluczowe wyzwania stawia sukcesja zarządzania?

Sukcesja zarzadzania wyzwanie 1 – Komu oddać/Kto przejmie stery?

Tak jak zazwyczaj Założyciel nie ma wątpliwości co do rozwiązań w zakresie sukcesji własności, gdzie najczęstszym rozwiązaniem jest przekazanie własności na rzecz dzieci, tak w obliczu sukcesji zarządzania decyzje wcale nie są proste i jednoznaczne. Mało tego, są to tak dwa zasadniczo różne obszary procesu sukcesji, że nie musi zachodzić pomiędzy nimi tożsamość. W przypadku sukcesji własności liczą się przede wszystkim więzy krwi i dbałość o poczucie sprawiedliwości. Sukcesją zarządzania rządzą zdecydowanie bardziej złożone kryteria, bo i samo zarządzanie jest to złożony proces. Tak najbardziej definicyjnie zarządzanie to zbiór działań zmierzających do osiągnięcia określonego celu firmy (najczęściej niejednego, a wielu wzajemnie ze sobą powiązanych, adekwatnie do wizji strategicznego rozwoju) realizowanych w następującej sekwencji: planowanie (wybór celów i sposobów ich osiągania oraz precyzowanie zadań i terminów ich wykonania); organizowanie (przydzielanie i zapewnianie zasobów, niezbędnych do realizacji zaplanowanych działań, w sposób gwarantujący skuteczność i sprawność zarządzania); przewodzenie (kierowanie, motywowanie do współpracy w trakcie realizacji zadań) oraz kontrolowanie (stała obserwacja postępów i podejmowanie korygujących decyzji). Zarządzanie wymaga pewnych cech osobowości, predyspozycji, ale też wiedzy i doświadczenia wynikającego z praktyki. Wymaga też gotowości i dojrzałości. To nie takie proste powiedzieć „przekazuję Tobie zarządzanie firmą, zarówno to strategiczne w perspektywie wielu lat, jak i to codzienne podejmowanie decyzji”…nie tylko splendor decydenta, ale też wielką odpowiedzialność łączącą się z każdą podjętą, ale też zaniechaną decyzją.

Wielu Założycieli ma ogromny dylemat komu powierzyć zarządzanie firmą – dzieciom czy może jednak komuś spoza rodziny?

Jeśli dzieciom, to konkretnie komu jakie powierzyć stanowiska? Prezesem niech będzie ten najdłużej zatrudniony w firmie? A może lepiej powierzę tę funkcję temu najbardziej wykształconemu? Córka czy może jednak syn? A może niech pracują zespołowo tworząc Zarząd firmy? Ale po co firmie 5-osobowy Zarząd? A co z tymi dziećmi, które nie posiadają tego „czegoś”, żeby porwać za sobą ludzi z firmy, obawiają się ryzyka biznesowego co paraliżuje działania, ale chcą się realizować w firmie, ale wcale nie na najwyższych stanowiskach? Podporządkują się zarządzającemu rodzeństwu? Czy może jednak odzewie się w nich poczucie straty? A jak już dzieci będą zarządzać firmą – czy nie odezwie się w nich gen niezdrowej rywalizacji? Walki o rację, walki o większy wpływ decyzyjny na firmę, walki o uznanie?

I pytanie kluczowe – czy dzieci w ogóle chcą zarządzać firmą rodzinną?

Dylemat bardzo trudny – podjęte decyzje wpłyną nie tylko na przyszłość firmy rodzinnej, ale i na relacje rodzinne.

Inną opcją dla sukcesji zarządzania jest przekazanie władzy menedżerom – i żeby nie było tak łatwo, menedżerom z firmy?, czy może jednak pozyskać menedżera zewnętrznego? Myślenie o sukcesji zarządzania osobom spoza rodziny ma miejsce zazwyczaj w następujących sytuacjach – dzieci nie chcą prowadzić operacyjnie biznesu rodzinnego (pracują poza firmą rodzinną, mają inne pomysły na życie), nie czują się wystarczająco kompetentne, żeby kontynuować rozwój firmy, nie czują się jeszcze gotowe bądź Założyciel ocenia, że powierzenie zarządzania firmą dzieciom przyniesie więcej zagrożeń w postaci konfliktów rodzinnych, czy też konfliktów z dotychczasowymi menedżerami w firmie.

I tak jak w przypadku sukcesji zarządzania pojawiają się te same pytania – komu? jakie role? a zwłaszcza jaki zakres swobody decyzyjnej? 

Sukcesja zarządzania wyzwanie 2 – czy jestem gotów przekazać pałeczkę władzy i w jakim stylu to zrobię?

Wyzwaniem w procesie sukcesji zarządzania jest postawa, cechy osobowe i podejście do zmiany swojej roli w firmie prezentowane przez Założyciela. Dla zobrazowania możliwych różnych podjeść warto spojrzeć na siebie jako przekazującego władzę osobom i menedżerom spoza rodziny przez pryzmat nieco przerysowanej charakterystyki sformułowanej przez J. Sonnenfelda:

Monarcha – jest najbardziej skrajnym przypadkiem, nie planuje odejścia i traktuje rozmowy o sukcesji jako objaw nielojalności. Po jego odejściu, zwykle śmierci, w firmie następuje chaos. Bardzo często jednoosobowe podejmowanie decyzji, autokratyczny styl zarządzania, koncentracja wiedzy o kluczowych klientach, dostawcach, rozwiązaniach stosowanych przy eliminacji kluczowych problemów, ustalenia z kierownikami przynależą do osoby Założyciela. Nic więc dziwnego, że gdy jego zabraknie w firmie panują chaos, niemoc i obawy, co dalej….  

Generał – deklaruje chęć ustąpienia, lecz niechętnie i pozornie. Liczy, że może powrócić. Kluczowy personel firmy nie uznaje w całości nowego prezesa. Przypadki takie wcale nie należą do rzadkości, w warstwie deklaracji, a i nawet konkretnych rozwiązań organizacyjno-zarządczych sprawa sukcesji zarządzania wydaje się przesądzona… a praktyka pokazuje, że ciągle jeszcze Założyciel zarządza z tylnego fotela, sterując decyzjami, posiadając swoje „wtyki” w organizacji, które przekazują bieżące informacje. Taki model sukcesji zarządzania osłabia autorytet nowych zarządzających, a niekiedy prowadzi do ich wyuczonej bezradności i ubezwłasnowolnienia decyzyjnego – w końcu i tak Założyciel będzie wiedział najlepiej co zrobić…

Ambasador – koncentruje się na organizacji otoczenia firmy, przekazuje funkcje operacyjne Sukcesorowi. Tworzy komfortową sytuację, w której junior w przypadku problemów może liczyć na wsparcie. Bycie ambasadorem wynika z dużej dojrzałości Założyciela, świadomości, że sukcesja zarządzania to nie akt a proces. Proces, który wymaga przygotowania koncepcji, uzgodnienia, weryfikacji rozwiązania w praktyce, korekt po drodze. Przygotowania wymaga nie tylko przejmujący uprawnienia zarządcze, ale jego współpracownicy i interesariusze zewnętrzni.

Administrator – oznajmia wszystkim warunki swojego definitywnego odejścia. Niemal natychmiast zaczyna się proces restrukturyzacji firmy według stylu nowego zarządcy. Zdarzają się i takie sytuacje, kiedy następuje radykalna i szybka zmiana modelu i stylu sprawowania władzy w trakcie sukcesji zarządzania. Zdecydowanie częściej ma to miejsce, kiedy w firmie rodzinnej stery władzy przejmują menedżerowie spoza firmy rekrutowani na stałe, bądź interim menedżerowie. Terapia szokowa może wprowadzić firmę rodzinną w nową jakość procesów zarządczych, ale może też być przyczyną odejść menedżerów, pracowników dla których nowa kultura zarządzania jest trudna do zaakceptowania.

Wynalazca – opuszcza firmę, aby rozpocząć nowe wyzwanie zawodowe. Firma pozostaje bez wsparcia seniora. Część zasobów firmy może zostać przetransferowana do nowej organizacji. Sytuacja, która może zachwiać ciągłością zarządzania zarówno w aspekcie operacyjnym, jak i strategicznym. Nowe przedsięwzięcia biznesowe powinny być tak przygotowane, uruchamiane i wyposażane w kontekście trwałości pierwotnego biznesu, który nie powinien czuć się porzucony przez Założyciela, a przekazany w „dobre ręce zarządcze”.

Protektor – charakteryzuje się zmianą roli seniora. Nie odchodzi on z firmy, lecz pozostaje w roli konsultanta. Pomaga w procesie sukcesji. Może też sprawiać wrażenie, iż śledzi on ruchy juniora i pracowników. Zasadniczo pozostanie i wspieranie sukcesora zarządczego przez Założyciela, zwłaszcza w początkowym okresie jest bardzo pożądane. Wymaga jednak precyzyjnego zdefiniowania i przestrzegania roli konsultanta, mentora zarówno przez samego Założyciela, jak i kontynuatorów procesów zarządczych. Należy wyraźnie określić co znaczy konsultować bądź rekomendować, a co podejmować decyzje. I Założyciel w roli konsultanta musi być gotowy na fakt, że decydent po wysłuchaniu opinii, rady, rekomendacji może podjąć własną całkowicie niezależną decyzję, inną niż rekomendacja. Uświadomienie sobie własnego podejścia do sukcesji zarządzania jest kluczowe, bo w tej sztafecie stoją konkretni ludzie, którzy w założeniu powinni sprawnie przejąć pałeczkę władzy. Jeśli uzgadniamy warunki, a w rzeczywistości stosujemy inne reguły sukces stoi pod znakiem zapytania…

Sukcesja zarządzania ma wiele wymiarów, wywołane tutaj dwa wyzwania to wierzchołek góry lodowej procesu zmiany w obszarze modelu zarządzania i sprawowania władzy, zakresu i swobody podejmowania decyzji, pozycji i ról w strukturze organizacyjnej, sposobu sprawowania nadzoru i kontroli, wyboru konkretnych osób na dane stanowiska, płynności w tym procesie, zmiany kultury organizacyjnej, żeby wymienić te najważniejsze. Model organizacyjno-zarządczy to system naczyń połączonych – zmiana jednego elementu pociąga za sobą inne zmiany. A mówimy o kluczowym aspekcie – wyjściu Założyciela z procesów zarządczych.

Artykuł Sukcesja zarządzania czyli komu i w jakim stylu oddać władzę pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

Podsumowanie

• Przedsiębiorstwo w spadku może być zbyte przez zarządcę sukcesyjnego.
• Zbycie przedsiębiorstwa w spadku, jako czynność przekraczająca zwykły zarząd, wymaga dla swojej ważności zgody wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa (ewentualnie – zezwolenia sądu).
• Zbycie przedsiębiorstwa w spadku wymaga zachowania formy aktu notarialnego.

„Przedsiębiorstwo” a „przedsiębiorstwo w spadku”

Zgodnie z przepisem art. 55[1] Kodeksu cywilnego, „przedsiębiorstwo” stanowi zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczony do prowadzenia działalności gospodarczej. Ustawa nie wskazuje zamkniętego katalogu elementów wchodzących w skład przedsiębiorstwa, posługując się jedynie przykładowym (otwartym) wyliczeniem. Istotne jest jednak to, że w skład przedsiębiorstwa nie wchodzą zobowiązania związane z jego prowadzeniem. Przedsiębiorstwo jest więc niejako zespołem aktywów, przy czym ustawa przewiduje, że nabywca przedsiębiorstwa przystępuje z mocy prawa do długów jego zbywcy.

Przedsiębiorstwo w spadku jest „przedsiębiorstwem” zdefiniowanym w sposób odrębny od tego, który został przedstawiony w Kodeksie cywilnym. Zgodnie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw (dalej: „Ustawa”), przedsiębiorstwo w spadku obejmuje składniki niematerialne i materialne, przeznaczone do wykonywania działalności gospodarczej przez przedsiębiorcę, stanowiące mienie przedsiębiorcy w chwili jego śmierci.

Przedstawione definicje wyraźnie się różnią, a pominięcie w przypadku „przedsiębiorstwa w spadku” odwołania do „przedsiębiorstwa” z Kodeksu cywilnego jest zabiegiem celowym. Takie posunięcie było ukierunkowane na to, by ustawą o zarządzie sukcesyjnym objąć również takie składniki majątku przedsiębiorcy, jakich to nie można zakwalifikować jako „przedsiębiorstwa” z art. 55[1] Kodeksu cywilnego, ale które w swojej istocie stanowiły przecież własność przedsiębiorcy i służyły mu do prowadzenia działalności gospodarczej przed śmiercią.

Ustawodawca w art. 2 ust. 3 Ustawy, rozszerza pojęcie „przedsiębiorstwa w spadku” obejmując nim także składniki majątku, które nie stanowiły własności przedsiębiorcy w chwili śmierci. Mianowicie, ustawodawca pojęciem tym obejmuje również (1) składniki nabyte przez zarządcę sukcesyjnego oraz (2) składniki nabyte na podstawie czynności zachowawczych w okresie od chwili śmierci przedsiębiorcy do dnia wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego albo wygaśnięcia uprawnienia do powołania zarządcy sukcesyjnego.

O przedsiębiorstwie w spadku możemy mówić tylko w określonym momencie czasowym tj. od dnia śmierci przedsiębiorcy do dnia wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego bądź dnia wygaśnięcia uprawnienia do powołania zarządcy (jeżeli zarząd sukcesyjny nie został ustanowiony).

Zbycie przedsiębiorstwa w spadku

Przedsiębiorstwo w spadku podobnie jak przedsiębiorstwo z art. 55[1] Kodeksu cywilnego może być zbyte. Jeżeli zarząd tym przedsiębiorstwem sprawuje zarządca sukcesyjny, jego zbycie jest możliwe jedynie za zgodą wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, którym w chwili dokonywania czynności przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku. Ewentualnie – jeżeli przedmiotowej zgody nie można uzyskać – dla dokonania czynności konieczne jest uzyskanie zezwolenia sądu. Wynika to z faktu zakwalifikowania czynności zbycia przedsiębiorstwa do czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu.

Właściciele przedsiębiorstwa w spadku zachowują więc wpływ na kluczowe decyzje dla dalszego funkcjonowania przedsiębiorstwa w spadku. Mimo więc, że zarząd tym przedsiębiorstwem sprawuje zarządca sukcesyjny, samodzielność decyzyjną zachowuje on jedynie dla podejmowania czynności zwykłego zarządu. Zbycie tego przedsiębiorstwa do takich czynności zdecydowanie nie należy, zatem aby dokonać zbycia przedsiębiorstwa, zarządca sukcesyjny będzie potrzebował zgody spadkobierców zmarłego przedsiębiorcy.

Podkreślić należy, że w okresie zarządu sukcesyjnego zbycie przedsiębiorstwa w spadku musi być dokonane w formie aktu notarialnego, nawet jeśli w skład tego przedsiębiorstwa nie wchodzi nieruchomość. Dostrzegalne jest więc w tym zakresie zwiększenie rygorów dotyczących formy w porównaniu z tymi, które są przewidziane na zasadach ogólnych. Dokonanie czynności w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi (jaka to forma jest wystarczalna do zbycia przedsiębiorstwa na zasadach ogólnych) skutkować będzie zatem jej nieważnością.

W formie aktu notarialnego musi być również udzielona zgoda wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa na dokonanie czynności.

Zbycie przedsiębiorstwa w spadku zostało przez ustawodawcę obwarowane wysokimi wymogami. Po pierwsze, konieczne jest uzyskanie zgody wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, a po drugie, konieczne jest zachowanie formy aktu notarialnego, zarówno dla przedmiotowej zgody, jak i dla samej czynności prawnej, na podstawie której następuje zbycie. Wymóg ten obowiązuje nawet wtedy, gdy do składników przedsiębiorstwa nie należy nieruchomość.

Artykuł Zbycie przedsiębiorstwa w spadku pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

Podsumowanie

• Ustanowienie zarządcy sukcesyjnego jest możliwe zarówno za życia przedsiębiorcy jak i po jego śmierci.
• Powołanie zarządcy sukcesyjnego po śmierci przedsiębiorcy jest możliwe jedynie w terminie dwóch miesięcy od daty śmierci przedsiębiorcy.
• Powołanie zarządu po śmierci przedsiębiorcy wymaga zgód spadkobierców posiadających co najmniej 85% udziału w przedsiębiorstwie, wyrażonych w formie aktu notarialnego oraz wpisu do CEIDG.

Zarząd sukcesyjny to ciągłość decyzyjna w przedsiębiorstwie

Zarząd sukcesyjny zapewnia ciągłość decyzyjną w przedsiębiorstwie, nawet w przypadku, gdy spadkobierców – potencjalnych właścicieli, jest wielu. Zarządca posiada bowiem uprawnienie do zarządzania i administrowania firmą od śmierci przedsiębiorcy do zakończenia postępowania spadkowego. Dlatego wielu przedsiębiorców decyduje się na wskazanie zarządcy sukcesyjnego za życia; pozwala to zapobiec chaosowi decyzyjnemu w trakcie procesu dziedziczenia.

Zasady powołania zarządcy sukcesyjnego: zasady, terminy, oświadczenia spadkobierców

Jeżeli przedsiębiorca z jakichkolwiek przyczyn nie powołał zarządcy sukcesyjnego, mogą to zrobić jego spadkobiercy, jednak wyłącznie w terminie dwóch miesięcy od daty śmierci przedsiębiorcy. Osobami uprawnionymi do powołania zarządcy są: małżonek, jeśli przysługuje mu udział w przedsiębiorstwie w spadku, spadkobiercy dziedziczący z ustawy lub testamentu, którzy przyjęli spadek, oraz zapisobierca windykacyjny, który przyjął ów zapis, o ile również jemu przysługuje udział w przedsiębiorstwie. Jeżeli natomiast zostało już wydane prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku lub został zarejestrowany notarialny akt poświadczenia dziedziczenia, decyzję w zakresie wyboru zarządcy mogą podjąć wyłącznie osoby wskazane jako właściciele przedsiębiorstwa. Może wszak okazać się, że w wyniku działu spadku przedsiębiorstwo przypadnie tylko jednemu lub części spadkobierców, podczas gdy pozostali otrzymają spłatę lub inne składniki majątku spadkodawcy.

Powołanie zarządcy wymaga zgody spadkobierców (lub właścicieli przedsiębiorstwa) posiadających łącznie co najmniej 85% udziału w przedsiębiorstwie. Jeżeli osobami uprawnionymi do powołania zarządcy są dzieci lub osoby ubezwłasnowolnione oraz ich rodzice lub opiekunowie, złożenie oświadczeń w przedmiocie powołania zarządcy nie wymaga zgody sądu opiekuńczego. Ustawa wyłącza w tym zakresie reguły ogólne, zgodnie z którymi czynność prawna między dzieckiem lub osobą ubezwłasnowolnioną a ich opiekunem prawnym wymaga zgody sądu opiekuńczego.

Oświadczenia osób uprawnionych muszą zostać dokonane w formie aktu notarialnego. W trakcie czynności notarialnych spadkobiercy lub właściciele przedsiębiorstwa składają pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczenia dotyczące istnienia lub nieistnienia osób, które wyłączałyby ich od dziedziczenia lub dziedziczyły wraz z nimi oraz o znanych sobie testamentach spadkodawcy lub ich braku. Również sam zarządca sukcesyjny składa przed notariuszem określone oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej; dotyczą one braku orzeczenia wobec niego prawomocnego zakazu prowadzenia działalności gospodarczej, w tym o profilu podobnym do działalności prowadzonej w ramach przedsiębiorstwa w spadku. Zarządca sukcesyjny powołany po śmierci przedsiębiorcy może rozpocząć wykonywanie swoich zadań od momentu wpisu do CEIDG. Obowiązek złożenia wniosku o wpis ciąży na notariuszu, który powinien dokonać zgłoszenia niezwłocznie po ustanowieniu zarządcy, nie później jednak niż w następnym dniu roboczym.

Zarząd sukcesyjny jest bardzo przydatną instytucją prawną, umożliwiającą zachowanie ciągłości i integralności przedsiębiorstwa w okresie bezpośrednio następującym po śmierci przedsiębiorcy. Powołanie zarządcy sukcesyjnego jest przy tym możliwe zarówno za życia przedsiębiorcy jak i po jego śmierci.

Artykuł Czy można powołać zarządcę sukcesyjnego po śmierci przedsiębiorcy? pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.

Podsumowanie

• Przedsiębiorstwo może funkcjonować nawet po śmierci przedsiębiorcy.
• Rolą zarządu sukcesyjnego jest opiekowanie się przedsiębiorstwem w spadku i administrowanie nim.

Przedsiębiorca a przedsiębiorstwo

Przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, wykonująca działalność gospodarczą. Przedsiębiorcami są także wspólnicy spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej. Natomiast przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej. Przedsiębiorstwo może być przedmiotem czynności prawnej, co wynika bezpośrednio z przepisu art. 55² ustawy Kodeks cywilny, który wskazuje, że co do zasady czynność prawna mająca za przedmiot przedsiębiorstwo obejmuje wszystko, co wchodzi w skład przedsiębiorstwa. Oznacza to, iż przedsiębiorstwo, przykładowo, może zostać sprzedane. Prowadzi to do następującego wniosku – przedsiębiorstwo w pewnym stopniu jest tworem niezależnym i może zostać oderwane od samego przedsiębiorcy.

Bariera (nie) do pokonania: śmierć osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą

Śmierć osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą oznacza śmierć przedsiębiorcy. Nasuwa się zatem pytanie: co dzieje się z przedsiębiorstwem zmarłego przedsiębiorcy? Zniknięcie przedsiębiorstwa z rynku z dnia na dzień niewątpliwie jest niepożądanym zjawiskiem, w szczególności na płaszczyźnie stosunków z kontrahentami czy sferą pracowniczą.

Życia przedsiębiorcy nie można przedłużyć, czy można jednak utrzymać „przy życiu” jego przedsiębiorstwo?

Stabilna przyszłość: zarząd sukcesyjny jako sposób na przetrwanie przedsiębiorstwa

W 2018 roku ustawodawca wprowadził do polskiego systemu prawnego instytucję zarządu sukcesyjnego. Zarząd sukcesyjny służy zapewnieniu przetrwania przedsiębiorstwa po śmierci przedsiębiorcy . Tym sposobem możliwe stało się przedłużenie życia przedsiębiorstwa zmarłego przedsiębiorcy, a nawet kontynuowanie działalności gospodarczej wykonywanej z wykorzystaniem tego przedsiębiorstwa. Przedsiębiorstwo w spadku obejmuje składniki niematerialne i materialne, przeznaczone do wykonywania działalności gospodarczej przez przedsiębiorcę, które w chwili śmierci przedsiębiorcy stanowiły jego mienie. Rolą zarządu sukcesyjnego jest opiekowanie się przedsiębiorstwem zmarłego przedsiębiorcy do chwili uregulowania sytuacji spadku lub upływu określonego czasu. W tym celu zarządca sukcesyjny wykonuje prawa i obowiązki zmarłego przedsiębiorcy wynikające z wykonywanej przez niego działalności gospodarczej oraz prawa i obowiązki wynikające z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku. Przede wszystkim chodzi o prawa i obowiązki przedsiębiorcy związane z zobowiązaniami umownymi czy instytucjami państwowymi, a także stosunkami pracowniczymi. Zarządca sukcesyjny, od chwili śmierci przedsiębiorcy, wykonuje również prawa i obowiązki pracodawcy względem pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwie.

Zarząd sukcesyjny w pigułce

1. Ustanowienie zarządu sukcesyjnego.
   Do ustanowienia zarządu sukcesyjnego wymagane jest powołanie zarządcy sukcesyjnego i wyrażenie przez tą osobę zgody na pełnienie funkcji zarządcy sukcesyjnego, a także dokonanie wpisu do CEIDG zarządcy sukcesyjnego.
   
2. Uprawnienia zarządu sukcesyjnego:
   – działanie we własnym imieniu, na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku,
   – zarządca sukcesyjny może pozywać i być pozywany w sprawach wynikających z wykonywanej przez przedsiębiorcę działalności gospodarczej lub prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku oraz brać udział w postępowaniach administracyjnych, podatkowych i sądowoadministracyjnych w tych sprawach,
   – dokonywanie czynności zwykłego zarządu w sprawach wynikających z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku,
   – dokonywanie czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu za zgodą wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, a w przypadku braku takiej zgody – za zezwoleniem sądu.
   
3. Odpowiedzialność zarządcy sukcesyjnego
   Co do zasady zarządca sukcesyjny nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania zaciągnięte na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku. Za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku solidarną odpowiedzialność ponoszą właściciele przedsiębiorstwa w spadku. Natomiast zarządca sukcesyjny ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną na skutek nienależytego wykonywania obowiązków.

Wprowadzenie instytucji zarządu sukcesyjnego do polskiego porządku prawnego pozwala utrzymać „przy życiu” przedsiębiorstwo po śmierci przedsiębiorcy. Dzięki takiemu zabiegowi zagwarantowano możliwość kontynuowania działalności gospodarczej z wykorzystaniem przedsiębiorstwa zmarłego przedsiębiorcy.

Artykuł Czy przedsiębiorstwo może „przeżyć” przedsiębiorcę? pochodzi z serwisu ZaplanujSukces.je | Sukcesja rodzinna, menedżerska i sprzedaż firmy.